Linum usitatissimum
Roślina uprawna o niebieskich kwiatach, dostarczająca siemienia lnianego — najważniejszego krajowego surowca śluzowego i osłaniającego.
Len zwyczajny jest jedną z najstarszych roślin uprawnych świata i w polskim zielarstwie zajmuje pozycję surowca pierwszego wyboru w chorobach błon śluzowych przewodu pokarmowego. Nasiona (siemię lniane) zawierają w łupinie warstwę śluzu, która po zetknięciu z wodą pęcznieje i tworzy powłokę osłaniającą śluzówkę żołądka i jelit, a jednocześnie działa łagodnie przeczyszczająco na zasadzie mechanicznej. Drugim, równorzędnym produktem jest tłoczony na zimno olej lniany — najbogatsze roślinne źródło kwasu alfa-linolenowego. Len uprawia się w Polsce w dwóch odmianach użytkowych: włóknistych (na len tkacki) i oleistych (na nasiona), przy czym do celów zielarskich zbiera się formy oleiste. Surowiec jest tani, powszechnie dostępny i wyjątkowo bezpieczny — pod warunkiem właściwego przygotowania i popijania wodą.
Roślina jednoroczna, wysokości 30–120 cm (formy włókniste wyższe i słabo rozgałęzione, oleiste niższe i silniej rozkrzewione). Łodyga pojedyncza, cienka, sztywna, naga i sinozielona, rozgałęziona dopiero w górnej części. Liście skrętoległe (cecha odróżniająca od lnu przeczyszczającego, który ma liście naprzeciwległe), siedzące, wąskolancetowate do równowąskich, całobrzegie, długości 2–4 cm, o trzech wyraźnych, równoległych nerwach, sinozielone, nagie. Kwiaty duże i efektowne — średnicy 2–3 cm, o pięciu delikatnych, szybko opadających płatkach barwy jasnoniebieskiej lub błękitno-fioletowej (rzadko białych u niektórych odmian), z ciemniejszym użyłkowaniem; zebrane w luźną wierzchotkę na szczycie pędu. Kwiat otwiera się rano i przekwita jeszcze tego samego dnia. Owocem jest kulista, spiczasto zakończona torebka (tzw. główka lniana) o średnicy 6–10 mm, pękająca lub niepękająca zależnie od odmiany, zawierająca 8–10 nasion. Nasiona spłaszczone, jajowate z jednym zaostrzonym końcem, gładkie i lśniące, brązowe lub złociste, długości 4–6 mm, o śliskiej powierzchni po zwilżeniu. Korzeń palowy, słabo rozwinięty, płytki.
W Polsce wyłącznie roślina uprawna — nie występuje jako gatunek dziko rosnący, choć bywa przejściowo dziczejąca przy polach, na przydrożach, nasypach kolejowych i wysypiskach, gdzie nie utrzymuje się dłużej niż kilka sezonów. Uprawiana głównie na Podlasiu, Warmii i Mazurach, Pomorzu oraz w rejonach podgórskich; areał w Polsce mocno się skurczył od czasów, gdy len był podstawową rośliną włóknistą. Siemię lniane w obrocie handlowym pochodzi zarówno z upraw krajowych, jak i z importu — głównie z Kanady, Kazachstanu, Rosji i Chin (odmiany brązowe i złociste). Olej lniany tłoczony na zimno produkowany jest w Polsce lokalnie przez małe olejarnie.
Stanowisko pełnosłoneczne i przewiewne. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka, dobrze uprawiona, o strukturze gruzełkowatej — najlepsze są gleby lessowe i dobre pszenne, len źle znosi gleby zbite, podmokłe i skrajnie lekkie piaski. Odczyn obojętny do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,0); na glebach silnie kwaśnych plonuje słabo. Wymaga równomiernej wilgotności, szczególnie w fazie strzelania w źdźbło i kwitnienia; nie znosi ani suszy w tym okresie, ani zalewania. Mrozoodporność niska — to roślina jara, wysiewana w kwietniu, znosząca jedynie lekkie przymrozki do około −3 °C w fazie siewki. Nie uprawiać lnu po lnie — wymaga przerwy 6–7 lat na tym samym polu (zmęczenie gleby, choroby). Nie zbierać nasion z pól traktowanych desykantami przed zbiorem ani z upraw przy ruchliwych drogach.
nasienie — siemię lniane (Lini semen), olej lniany (Lini oleum, tłoczony na zimno), pomocniczo mączka lniana odtłuszczona (Lini farina, na okłady i kataplazmy)
Nasiona (siemię) — sierpień, w fazie tzw. dojrzałości pełnej: torebki są brązowe i grzechoczą przy potrząśnięciu, łodygi żółte, liście dolne opadłe. Zbiera się w suchy dzień, po obeschnięciu rosy; rośliny wyrywa się lub kosi, dosusza w snopkach, a następnie młóci główki i oczyszcza nasiona. Nasiona muszą zejść do wilgotności poniżej 8–9%, inaczej pleśnieją i jełczeją. Olej — tłoczy się na zimno (poniżej 40 °C) z nasion świeżo po zbiorze; im świeższe nasiona, tym lepszy olej. Sam olej jest surowcem nietrwałym i produkuje się go na bieżąco, małymi partiami, nie „na zapas”. Do celów włókienniczych len zbiera się wcześniej, w tzw. dojrzałości żółtej (lipiec) — takie nasiona są niedojrzałe i nie nadają się na surowiec zielarski.
Nasienie: śluzy w warstwie zewnętrznej łupiny (polisacharydy kwaśne i obojętne — arabinoksylany, ramnogalakturonany), stanowiące główny nośnik działania osłaniającego i pęczniejącego; olej tłusty (nasiona są bogate w tłuszcz, a jego dominującym składnikiem jest kwas alfa-linolenowy z grupy omega-3, obok kwasu linolowego i oleinowego); białko o dobrym składzie aminokwasowym; lignany, przede wszystkim sekoizolarycyrezynol (SDG) — fitoestrogeny przekształcane przez mikroflorę jelitową do enterolignanów; błonnik pokarmowy rozpuszczalny i nierozpuszczalny; fitosterole, witamina E (tokoferole); glikozydy cyjanogenne (linamaryna, linustatyna, neolinustatyna) w niewielkich ilościach, uwalniające śladowe ilości cyjanowodoru — nieistotne przy typowym spożyciu, istotne przy dużych ilościach surowych, zmielonych nasion. Olej lniany: kwas alfa-linolenowy jako składnik dominujący, tokoferole, fitosterole; brak śluzów i lignanów w istotnych ilościach (przechodzą do makuchu).
Siemię całe (osłaniająco, przeczyszczająco): 1–2 łyżki nasion 2–3 razy dziennie, połknąć w całości lub lekko rozgniecione, POPIJAJĄC co najmniej dużą szklanką (150–250 ml) wody na każdą łyżkę. Popijanie jest obowiązkowe — bez wody nasiona nie napęcznieją i mogą zalegać. Efekt przeczyszczający pojawia się po 12–24 godzinach, pełny po 2–3 dniach regularnego stosowania. Kleik (przy nadżerkach, zapaleniu żołądka, wrzodach): 1–2 łyżki siemienia zalać szklanką letniej lub ciepłej (nie wrzącej) wody, odstawić na 20–30 minut, mieszając od czasu do czasu, następnie odcedzić i pić sam śluz, 2–3 razy dziennie między posiłkami, na ciepło. Wrzątek ścina śluz i pogarsza wydajność — wodę należy podgrzać, nie zagotować z nasionami. Odwar (10 minut gotowania) daje śluz gęstszy, ale mniej wydajny; stosowany dawniej także do lewatyw. Świeżo zmielone siemię: mielić bezpośrednio przed użyciem (porcja na jeden raz), dodawać do kaszy, jogurtu lub owsianki — zmielone nasiona uwalniają olej i jełczeją w ciągu kilku dni. Nie mielić na zapas. Okład (kataplazm): mączkę lnianą lub zmielone siemię zaparzyć gorącą wodą na gęstą papkę, ostudzić do temperatury znośnej dla skóry, nałożyć na płótno i przyłożyć na czyrak lub naciek, przykryć ciepło, trzymać 20–30 minut. Olej lniany: 1–2 łyżki dziennie, wyłącznie na zimno — do sałatek, twarogu, kaszy; NIGDY do smażenia (kwas alfa-linolenowy rozkłada się i utlenia). Ważne: siemię lnianego i preparatów pęczniejących nie stosować w ciągu 30–60 minut przed przyjęciem leków ani po nich, bo śluz opóźnia i zmniejsza ich wchłanianie.
Nasiona przechowywać CAŁE, nigdy zmielone — cała łupina chroni olej przed utlenieniem i całe siemię jest trwałe około 12 miesięcy w chłodnym, suchym i ciemnym miejscu, natomiast zmielone jełczeje w kilka dni. Mielone siemię z torebki ze sklepu jest bardzo często zjełczałe — sprawdź zapach: dobre pachnie orzechowo i lekko słodkawo, zjełczałe ma zapach farby olejnej i kliniczną goryczkę. Ten sam test stosuj do oleju lnianego: świeży jest łagodny i orzechowy, zjełczały — piekąco gorzki i drapiący w gardle. Olej lniany przechowywać wyłącznie w lodówce, w ciemnej butelce, i zużyć w ciągu 4–6 tygodni od otwarcia. Dobre siemię jest lśniące, jednolicie wybarwione, twarde i pełne, bez śladów pleśni, kurzu i pokruszonych łupin; nasiona matowe i pomarszczone to surowiec stary. Ziarna złociste i brązowe mają zbliżony skład — różnica jest w praktyce kosmetyczna, nie lecznicza. Do kleiku używaj siemienia CAŁEGO, nie mielonego: chodzi o wypłukanie śluzu z łupiny, a nie o rozdrobnienie nasion. Typowe błędy: gotowanie siemienia we wrzątku „żeby lepiej puściło śluz” (efekt odwrotny), przyjmowanie nasion bez wody, mielenie zapasu na tydzień, smażenie na oleju lnianym. Siemię dobrze łączy się z prawoślazem i podbiałem (osłona śluzówek dróg oddechowych), z rumiankiem i krwawnikiem (stan zapalny żołądka) oraz z babką płesznik (zaparcia atoniczne). W obrocie nie należy mylić siemienia lnianego (Lini semen) z nasionami lnu przeczyszczającego (Linum catharticum) — ten drugi nie jest surowcem handlowym i nie występuje w sprzedaży, ale w terenie odróżnisz go od lnu zwyczajnego po naprzeciwległych liściach i drobnych, białych kwiatach.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.