Prunus dulcis
Drzewo śródziemnomorskie dostarczające nasion migdała — źródło oleju migdałowego, jednego z podstawowych olejów bazowych w zielarstwie.
Migdałowiec to drzewo pochodzące z Azji Zachodniej, uprawiane w basenie Morza Śródziemnego od tysiącleci, w Polsce sadzone tylko ozdobnie i w najcieplejszych rejonach. Nie jest rośliną leczniczą w klasycznym sensie — jego znaczenie w zielarstwie sprowadza się przede wszystkim do surowca tłuszczowego: olej z nasion migdała słodkiego (Oleum amygdalae) to jeden z podstawowych olejów bazowych do maceratów ziołowych, maści, balsamów i rozcieńczania olejków eterycznych. Kluczowe jest rozróżnienie dwóch odmian: migdał słodki (var. dulcis) jest jadalny, migdał gorzki (var. amara) zawiera amigdalinę, z której po rozdrobnieniu i kontakcie z wodą uwalnia się cyjanowodór — i jest trujący.
Niewielkie drzewo lub duży krzew wysokości 4–8 m (w uprawie zwykle formowany do 3–5 m), o luźnej, rozłożystej koronie i sztywnych, wzniesionych konarach. Kora młodych pędów zielonkawa lub czerwonawa, na starszych pniach szarobrunatna, spękana podłużnie na drobne, prostokątne płytki. Liście skrętoległe, pojedyncze, wąsko lancetowate do podłużnie lancetowatych, długości 6–12 cm, o brzegu drobno i regularnie piłkowanym, wierzchołku długo zaostrzonym, nasadzie klinowatej; ogonek stosunkowo długi, z 1–2 gruczołkami u nasady blaszki; użyłkowanie pierzaste. Kwiaty pojedyncze lub po dwa, siedzące lub bardzo krótkoszypułkowe, rozwijają się przed liśćmi (luty–marzec w klimacie śródziemnomorskim, kwiecień w Polsce) — to nie jest kwiatostan złożony, lecz kwiaty pojedyncze wyrastające wprost na krótkopędach. Kwiat pięciokrotny, o średnicy 3–5 cm, z pięcioma białymi lub bladoróżowymi płatkami i licznymi pręcikami. Owoc to zdrewniały pestkowiec: mięsista, zielonoszara, aksamitnie owłosiona okrywa (mezokarp), która po dojrzeniu pęka i wysycha, odsłaniając jasnobrunatną, spłaszczoną, wyraźnie dziurkowaną (poprzebijaną drobnymi otworkami) pestkę — w jej wnętrzu znajduje się jadalne nasienie, czyli migdał. System korzeniowy głęboki, palowy, przystosowany do suszy.
Gatunek obcy, w Polsce nie występuje dziko. Pochodzi z Azji Zachodniej i Środkowej (Iran, Azja Mniejsza), rozpowszechniony w uprawie w całym basenie Morza Śródziemnego. Główni światowi producenci to Stany Zjednoczone (Kalifornia), Hiszpania, Włochy, Grecja, Turcja, Maroko, Iran — i stamtąd pochodzą zarówno migdały spożywcze, jak i olej migdałowy dostępny w Polsce. W Polsce migdałowiec sadzi się sporadycznie jako roślinę ozdobną i kolekcjonerską w najcieplejszych rejonach (Dolny Śląsk, Nizina Śląska, okolice Zielonej Góry, Sandomierz, Lubelszczyzna) — kwitnie i zawiązuje owoce tylko w sprzyjające lata.
Stanowisko wybitnie ciepłe, słoneczne, osłonięte od wiatrów wschodnich i północnych, najlepiej pod południową ścianą. Gleba przepuszczalna, kamienista lub piaszczysto-gliniasta, umiarkowanie żyzna, sucha do świeżej, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,5–8,0) — na glebach ciężkich i wilgotnych korzenie gniją. Mrozoodporność drzewa sięga ok. -20 °C, ale to nie mróz jest problemem, tylko fenologia: migdałowiec kwitnie bardzo wcześnie (marzec–kwiecień) i w polskich warunkach przymrozki niemal co roku niszczą kwiaty, przez co owocowanie jest rzadkie i przypadkowe. Nie zbierać owoców z drzew ozdobnych i alejowych nieznanego pochodzenia — odmiany ozdobne bywają gorzkie, a gorzkie migdały są trujące.
nasienie migdała słodkiego (Amygdalae dulcis semen), olej tłusty z nasion (Oleum amygdalae, olej migdałowy) — surowiec pomocniczy, głównie bazowy i kosmetyczny; nasiona migdała gorzkiego (Amygdalae amarae semen) są surowcem toksycznym i nie nadają się do stosowania
Owoce (w klimacie śródziemnomorskim) — sierpień–wrzesień, gdy mięsista okrywa pęka i zaczyna wysychać, a pestka daje się z niej łatwo wyłuskać; zbiera się przez strząsanie na płachty. Po zbiorze okrywę usuwa się natychmiast, a pestki dosusza w cieniu i przewiewie do momentu, gdy nasiona chrupią przy przełamaniu. Olej tłoczy się na zimno z suchych, obłuszczonych nasion. Kwiaty — marzec–kwiecień, zbierane wyłącznie ozdobnie i pszczelarsko (migdałowiec to bardzo wczesna, cenna pożytek pyłkowy). W Polsce w praktyce nie prowadzi się zbioru surowca — migdały i olej pochodzą z importu.
Nasienie migdała słodkiego: olej tłusty (ok. połowa masy nasienia), w którym dominuje kwas oleinowy, obok niego kwas linolowy i palmitynowy; białko (w tym prunazyna i amandyna — białka zapasowe), błonnik, witamina E (tokoferole, bardzo wysoka zawartość), witaminy z grupy B, magnez, wapń, potas, fosfor, cynk, fitosterole, kwas fitynowy, flawonoidy i garbniki w skórce nasiennej. Nasienie migdała gorzkiego: dodatkowo amigdalina (glikozyd cyjanogenny) w istotnej ilości oraz enzym emulsyna — po rozdrobnieniu nasienia w obecności wody amigdalina rozkłada się na benzaldehyd (odpowiada za charakterystyczny „migdałowy” zapach), glukozę i cyjanowodór (kwas pruski). Olej migdałowy tłoczony na zimno nie zawiera amigdaliny, bo glikozyd pozostaje w makuchu — dlatego olej z migdałów gorzkich jako olej tłusty jest bezpieczny, natomiast destylowany z nich olejek gorzkomigdałowy musi być pozbawiony cyjanowodoru (FFPA — free from prussic acid).
Olej migdałowy (z migdałów słodkich, tłoczony na zimno) — podstawowe zastosowanie warsztatowe: baza do maceratów ziołowych (proporcja ok. 1 część suchego surowca na 5 części oleju, macerować 3–4 tygodnie w cieple lub 2–3 godziny w kąpieli wodnej w 40–50 °C), baza do maści i balsamów, nośnik do rozcieńczania olejków eterycznych (1–3% olejku dla skóry dorosłych, do 1% dla dzieci). Zewnętrznie: wcierać w suchą, swędzącą, łuszczącą się skórę, w blizny i rozstępy, do masażu, do pielęgnacji skóry niemowląt. Doustnie: 1 łyżka oleju jako łagodny środek zmiękczający stolec. Mleczko migdałowe: garść obłuszczonych migdałów słodkich zmiksować z 3–4 szklankami wody, odcedzić — pić przy podrażnieniu żołądka i przełyku. Nasiona jako pokarm: garść (ok. 20–30 g) dziennie. MIGDAŁÓW GORZKICH NIE SPOŻYWA SIĘ — nie robi się z nich naparów, nalewek ani „kuracji”; olejek gorzkomigdałowy stosuje się wyłącznie w postaci przemysłowej, oczyszczonej z cyjanowodoru, jako aromat spożywczy w minimalnych ilościach, a nie jako preparat leczniczy.
Kupując olej migdałowy do pracy zielarskiej, wybieraj tłoczony na zimno, nierafinowany, w ciemnej butelce, z widoczną datą tłoczenia — olej rafinowany jest tańszy, ale ubogi w tokoferole i mniej trwały w maceratach. Przechowywać w chłodzie i ciemności, do 12 miesięcy od otwarcia; zjełczały olej ma ostry, „farbiasty” zapach i nie nadaje się do maceratów — zepsuje całą partię. Migdały w skorupie przechowują się znacznie dłużej niż obłuszczone; obłuszczone i płatkowane jełczeją w kilka miesięcy. Rozpoznanie migdała gorzkiego: jest zwykle nieco mniejszy, szerszy i bardziej spłaszczony niż słodki, a przede wszystkim ma wyraźnie gorzki smak i po rozgryzieniu intensywny zapach gorzkich migdałów — jeśli migdał smakuje gorzko, wypluć i nie jeść. Uwaga: nasiona wielu innych gatunków z rodzaju Prunus (morela, brzoskwinia, śliwa, wiśnia) też zawierają amigdalinę — „pestki moreli na raka” to ten sam mechanizm zatrucia. Nie rozdrabniaj i nie zalewaj wodą żadnych gorzkich nasion pestkowców — to właśnie wtedy uwalnia się cyjanowodór. W warsztacie zielarskim traktuj migdałowiec jako dostawcę bazy tłuszczowej, a nie jako zioło lecznicze; jego wartość leży w oleju, nie w naparach.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.