Sambucus nigra
Wysoki krzew o białych, płaskich baldachogronach i czarnych owocach, klasyczny surowiec napotny i przeciwwirusowy.
Czarny bez to zioło przeziębieniowe pierwszego wyboru: kwiat działa napotnie i przeciwgorączkowo, owoc — przeciwwirusowo, wzmacniająco i przeciwbólowo. Dawniej krzew otaczano szacunkiem i sadzono przy chatach, wierząc, że chroni gospodarstwo; ludowe „bzowe zdrowie” brało się stąd, że dostarczał leku na wszystkie typowe zimowe dolegliwości. Trzeba jednak pamiętać, że ta sama roślina, która leczy, w stanie surowym truje — świeże owoce, liście, kora i nasiona zawierają glikozydy cyjanogenne. W Polsce pospolity i łatwo dostępny, ale wymaga odróżnienia od dwóch krewniaków bezużytecznych lub szkodliwych.
Krzew lub niewielkie drzewko wysokości 3–7 m, rzadko do 10 m, o luźnej, rozłożystej koronie i licznych pędach wyrastających od podstawy. Kora starszych pni jasnoszara do szarobrunatnej, wyraźnie KORKOWATA, głęboko podłużnie spękana; młode pędy zielone, gładkie, z wyraźnymi jasnymi przetchlinkami, wewnątrz wypełnione obfitym, gąbczastym, BIAŁYM rdzeniem (cecha diagnostyczna — u bzu koralowego rdzeń jest brunatny). Liście naprzeciwległe, nieparzystopierzasto złożone, złożone zwykle z 5, rzadziej 3–7 listków. Listki jajowate do lancetowatych, długości 5–12 cm, ostro zakończone, o brzegu ostro piłkowanym, z wierzchu ciemnozielone, od spodu jaśniejsze, po roztarciu o charakterystycznym, nieprzyjemnym, „mysim” zapachu. Kwiatostan: duże (10–25 cm średnicy), PŁASKIE lub lekko wypukłe baldachogrono (podbaldach) wsparte na 5 głównych, promieniście rozchodzących się szypułach — kształt talerza, nie stożka. Kwiaty drobne (5–8 mm), kremowobiałe, o 5 płatkach zrośniętych u nasady w krótką rurkę, z 5 żółtymi pręcikami, bardzo licznie skupione, o silnym, słodkim, miodowym zapachu. Kwitnie w maju i czerwcu, PO rozwinięciu liści. Owoc: soczysty, kulisty pestkowiec średnicy 5–8 mm, w dojrzałości czarnofioletowy do niemal czarnego, silnie błyszczący, o intensywnie ciemnoczerwonym, barwiącym soku, zawierający 3 (rzadziej 2–5) drobne, spłaszczone pestki. Owoce zebrane w owocostan, który w czasie dojrzewania ZWISA ku dołowi, a jego szypuły i osie wybarwiają się na czerwono lub purpurowo. Organ podziemny: płytki, silnie rozgałęziony system korzeniowy z rozłogami. Cechy odróżniające od gatunków podobnych: bez koralowy (Sambucus racemosa) ma kwiatostan i owocostan WIECHOWATY (stożkowaty, wzniesiony), owoce jaskrawoczerwone i BRUNATNY rdzeń pędu, kwitnie wcześniej, równocześnie z rozwojem liści; hebd, czyli bez koralowy zielny (Sambucus ebulus), to BYLINA — roślina zielna bez zdrewniałych pędów, o wzniesionym, płaskim baldachogronie, owocach czarnych, ale w owocostanie WZNIESIONYM ku górze, i o silnie cuchnących liściach; hebd jest TRUJĄCY i nie wolno go zbierać.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie w wilgotnych i żyznych lasach liściastych, łęgach, olsach, w zaroślach, na skrajach lasów, w zaniedbanych sadach, na przychaciach, ruinach, przy oborach, śmietniskach i w miejscach ruderalnych. Wybitnie azotolubny — najbujniejsze okazy rosną tam, gdzie gleba jest przeżyźniona odchodami zwierząt. Częsty w miastach i na obrzeżach zabudowań.
Stanowisko słoneczne do półcienistego; w pełnym cieniu kwitnie skąpo. Gleba żyzna, próchniczna, wilgotna, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, bardzo zasobna w azot, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5). Znosi zanieczyszczenie powietrza i gleby. Właśnie dlatego wymaga uwagi przy zbiorze: NIE zbierać z krzewów rosnących przy drogach o dużym natężeniu ruchu, przy śmietniskach, oborach, wysypiskach, oczyszczalniach, torowiskach ani z terenów przemysłowych — czarny bez rośnie tam najchętniej i kumuluje azotany oraz metale ciężkie. Szukać krzewów w czystych zaroślach, na skraju lasu, w opuszczonych sadach.
kwiat (Sambuci flos), owoc (Sambuci fructus); dawniej także kora (Sambuci cortex) i liść — dziś nieużywane w lecznictwie domowym
Kwiat — maj i czerwiec (w górach do lipca), w pełni kwitnienia, gdy większość kwiatów w baldachogronie jest już rozwinięta, ale żaden nie zaczął jeszcze opadać ani brązowieć. Zbierać w SŁONECZNY, suchy dzień, w godzinach przedpołudniowych, po obeschnięciu rosy — kwiat zebrany mokry lub po deszczu bardzo szybko brunatnieje. Ścinać całe baldachogrona sekatorem, układać luźno w koszu, NIE ugniatać i nie pakować w worki foliowe (zaparzy się w godzinę). Owoc — wrzesień i październik (na północy do listopada), gdy owoce są w pełni czarne, błyszczące i miękkie, a szypuły owocostanu wyraźnie czerwone. Zbierać całe owocostany, ścinając je sekatorem; obrywać owoce ze szypułek dopiero podczas przerobu (widelcem lub grzebieniem), bo pojedyncze owoce łatwo pękają. Nie zbierać owoców niedojrzałych — zielonych i czerwonawych; są znacznie bardziej toksyczne. Nie zbierać po pierwszych przymrozkach, gdy owoce są rozmiękłe i fermentują.
KWIAT: flawonoidy — głównie rutyna (zwykle podaje się rząd 1,5–3% suchej masy), izokwercytryna, hiperozyd, kemferol i ich glikozydy; kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy, ferulowy); śluzy; garbniki; triterpeny (kwas ursolowy, oleanolowy, α- i β-amyryna); sterole; niewielkie ilości olejku eterycznego o składzie terpenowym; sole potasu (dużo — stąd dodatkowe działanie moczopędne); śladowe ilości glikozydu cyjanogennego sambunigryny. OWOC: antocyjany — cyjanidyno-3-glukozyd i cyjanidyno-3-sambubiozyd (główne barwniki, źródło działania przeciwutleniającego i przeciwwirusowego); flawonoidy (rutyna, kwercetyna); kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy); witamina C i witaminy z grupy B; garbniki; pektyny; cukry; sole mineralne (potas, żelazo); olejek eteryczny w śladzie. W SUROWYM owocu, a zwłaszcza w NASIONACH, liściach, korze i pędach: glikozyd cyjanogenny SAMBUNIGRYNA oraz lektyny — związki odpowiedzialne za toksyczność świeżego materiału. Sambunigryna pod wpływem enzymów uwalnia cyjanowodór.
Napar z kwiatu (napotny): 1–2 łyżki suszonych kwiatów na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut POD PRZYKRYCIEM. Pić GORĄCY, 2–3 razy dziennie po szklance, koniecznie w łóżku i pod przykryciem, żeby pot mógł wystąpić — napar wypity na zimno albo „w biegu” nie zadziała napotnie, a jedynie moczopędnie. Po napotnej kuracji zmienić bieliznę i unikać przeciągów. Dla wzmocnienia efektu łączyć z kwiatem lipy i owocem maliny w równych częściach. Napar wykrztuśny: 1 łyżka kwiatu na szklankę, parzyć 15 minut, pić 3 razy dziennie ciepły z miodem. Odwar/przetwór z owoców: owoce MUSZĄ być poddane obróbce termicznej — nie pije się soku z surowych owoców. Sok: owoce oberwane z szypułek zasypać cukrem lub zalać niewielką ilością wody i GOTOWAĆ minimum 20 minut, przecedzić, zagotować ponownie i rozlać do wyparzonych butelek; pić 1–2 łyżki dziennie profilaktycznie, 3–4 łyżki w czasie infekcji, rozcieńczone w ciepłej wodzie. Syrop: sok gotowany z cukrem w proporcji ok. 1:1. Odwar z suszonych owoców: 1 łyżka suszu na szklankę wody, gotować 10–15 minut pod przykryciem, pić 2 razy dziennie po pół szklanki. Konfitura i dżem z czarnego bzu (gotowane) zachowują działanie wspomagające odporność. Zewnętrznie napar z kwiatów: 2 łyżki na szklankę wrzątku, parzyć 20 minut, przecedzić przez gęste płótno — do okładów na zapalenie spojówek i jęczmienie, do płukania gardła i jamy ustnej, do przemywania skóry łojotokowej. Kwiaty smażone w cieście („bzowe placuszki”) są tradycyjnym przysmakiem, ale bez znaczenia leczniczego.
DLACZEGO SUROWE OWOCE SĄ NIEJADALNE: świeże owoce, a przede wszystkim ich nasiona, a także liście, kora i zielone pędy, zawierają glikozyd cyjanogenny SAMBUNIGRYNĘ. Po rozgryzieniu lub uszkodzeniu tkanki enzymy roślinne rozkładają go, uwalniając cyjanowodór; dodatkowo obecne są lektyny drażniące błonę śluzową przewodu pokarmowego. Zjedzenie garści surowych owoców albo wypicie soku z niegotowanych owoców wywołuje nudności, wymioty, kolkę i biegunkę, u dzieci nawet ostre objawy zatrucia. Sambunigryna i lektyny rozkładają się pod wpływem TEMPERATURY — dlatego każdy przetwór z owoców czarnego bzu musi być gotowany co najmniej 20 minut, a suszenie w podwyższonej temperaturze także obniża zawartość glikozydu. Zasada praktyczna: NIC z czarnego bzu nie jest jadalne na surowo poza kwiatami. Owoce niedojrzałe (zielone i czerwone) zawierają najwięcej sambunigryny — nigdy ich nie zbierać. SUSZENIE KWIATU: w cieniu i mocnym przewiewie, w temperaturze do 35 °C, rozłożony luźno, w cienkiej warstwie, kwiatostanami do góry. Suszy się szybko (1–2 dni). Po wysuszeniu kwiaty otrzeć z szypuł (przetrzeć przez sito lub ostrożnie zetrzeć dłonią) — surowcem są SAME kwiaty, szypuły zawierają sambunigrynę i psują smak naparu. Dobry susz kwiatowy jest kremowożółty, sypki, o intensywnym, słodkim zapachu; susz brunatny, zbity, o zapachu stęchłym oznacza zaparzenie w koszu lub suszenie w zbyt grubej warstwie i nadaje się tylko do wyrzucenia. SUSZENIE OWOCÓW: w suszarce w temperaturze 50–60 °C (piekarnik z uchylonymi drzwiczkami), bo owoce są soczyste i w niskiej temperaturze pleśnieją. Wysuszone owoce są czarne, silnie pomarszczone, twarde. Przechowywać oddzielnie, w szczelnych, ciemnych naczyniach; kwiat do 12 miesięcy, owoc do 12–18 miesięcy. Sok barwi wszystko na trwałe — pracować w fartuchu i nie używać naczyń aluminiowych (antocyjany reagują z metalem i zmieniają barwę). W mieszankach: kwiat czarnego bzu z kwiatem lipy i owocem maliny to klasyczny zestaw napotny; z podbiałem, tymiankiem i dziewanną — mieszanka wykrztuśna; z wierzbą i wiązówką — przeciwgorączkowa i przeciwbólowa; owoc z owocem dzikiej róży i aronią — wzmacniająca odporność. NAJCZĘSTSZE BŁĘDY: zbiór kwiatów po deszczu, pakowanie kwiatostanów do worka foliowego, pozostawianie szypuł w suszu, picie napotnego naparu na zimno, przetwarzanie owoców bez gotowania, mylenie z hebdem (który jest byliną, cuchnie i ma wzniesiony owocostan) lub z bzem koralowym (czerwone owoce w wiesze, brunatny rdzeń).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.