Crataegus monogyna
Cierniste drzewko o białych kwiatach i czerwonych owocach z jedną pestką, najważniejsze zioło serca i naczyń wieńcowych.
Głóg to podstawowy surowiec kardiologiczny europejskiego ziołolecznictwa i jeden z niewielu, którego działanie zostało dobrze udokumentowane badaniami klinicznymi. Wzmacnia siłę skurczu serca, rozszerza naczynia wieńcowe i poprawia ukrwienie mięśnia sercowego, jednocześnie działając uspokajająco. Nie jest lekiem doraźnym — pracuje powoli i wymaga stosowania przez wiele tygodni. W Polsce rosną dwa gatunki lecznicze o równorzędnej wartości: głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna) i głóg dwuszyjkowy (Crataegus laevigata), zbierane i stosowane zamiennie.
Cierniste drzewko lub silnie rozgałęziony krzew wysokości 2–6 m, rzadziej niewielkie drzewo do 10 m, o gęstej, nieregularnej koronie. Kora młodych pędów gładka, oliwkowobrunatna, starszych — szara, spękana. Gałązki uzbrojone w liczne, proste, sztywne CIERNIE długości 1–2,5 cm, będące przekształconymi pędami skróconymi (wyrastają w kątach liści). Liście skrętoległe, krótkoogonkowe, w zarysie jajowate lub odwrotnie jajowate, długości 2–4 cm, o klinowatej nasadzie, GŁĘBOKO WCINANE w 3–7 klap; wcięcia sięgają ponad połowę szerokości blaszki, często niemal do nerwu głównego — to cecha odróżniająca od głogu dwuszyjkowego, którego liście są tylko płytko, do jednej trzeciej, klapowane. Klapy w dolnej części zwykle całobrzegie, ku szczytowi ząbkowane. Blaszka z wierzchu ciemnozielona i błyszcząca, od spodu jaśniejsza, sinawa. Przylistki duże, ząbkowane. Kwiatostan: gęste, wzniesione baldachogrono na krótkopędzie, złożone z 5–20 kwiatów. Kwiat promienisty, o średnicy 8–15 mm, z 5 białymi (u odmian ozdobnych różowymi lub czerwonymi) płatkami, licznymi pręcikami o różowych lub czerwonawych pylnikach i — cecha diagnostyczna gatunku — JEDNĄ szyjką słupka (u głogu dwuszyjkowego są 2, rzadziej 3). Kwiaty o charakterystycznym, ciężkim, lekko duszącym zapachu (trimetyloamina). Owoc: jajowaty lub kulisty, mięsisty pozorny owoc pestkowcowy (jabłuszko) długości 7–12 mm, w dojrzałości szkarłatny lub ciemnoczerwony, zwieńczony resztkami kielicha, zawierający JEDNĄ twardą pestkę (u głogu dwuszyjkowego 2–3 pestki). Miąższ żółtawy, mączysty, mdławo słodkawy. Organ podziemny: głęboki, silnie rozgałęziony system korzeniowy z korzeniem palowym.
Gatunek pospolity w całej Polsce, głównie na niżu i w niższych położeniach górskich (do ok. 1000 m n.p.m.). Rośnie w zaroślach, na obrzeżach lasów liściastych, w ciepłolubnych murawach z zaroślami, na miedzach, skarpach, w żywopłotach, na pastwiskach i przydrożach. Częsty jako element zadrzewień śródpolnych i nasadzeń przydrożnych. Gatunek światłolubny, w zwartym lesie nie utrzymuje się.
Stanowisko słoneczne lub lekko ocienione — na słońcu obficiej kwitnie i owocuje. Gleba przeciętna do żyznej, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, przepuszczalna, świeża, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,5–8,0). Znosi susze, zasolenie i zanieczyszczenie powietrza, stąd częsty w nasadzeniach miejskich — i stąd ostrzeżenie: NIE zbierać z żywopłotów miejskich, pasów przydrożnych i skarp autostrad, bo tam właśnie głóg rośnie najobficiej, a surowiec kumuluje metale ciężkie i spaliny. Nie zbierać z żywopłotów przycinanych i opryskiwanych ani z zadrzewień przy polach uprawnych.
kwiatostan z liśćmi (Crataegi folium cum flore), owoc (Crataegi fructus); rzadziej sam kwiat (Crataegi flos)
Kwiatostan z liśćmi — maj, na samym POCZĄTKU kwitnienia, gdy w baldachogronie część kwiatów jest jeszcze w pąkach, a reszta dopiero się rozwija; surowiec z kwiatów w pełni rozkwitłych szybko brunatnieje przy suszeniu i traci wartość. Ścinać całe kwitnące krótkopędy z 2–3 przylegającymi liśćmi. Zbierać w pogodny dzień, po obeschnięciu rosy, przed południem. Okno zbioru jest krótkie — zwykle 5–10 dni. Sam kwiat — w tym samym terminie, obrywany z szypułek. Owoc — wrzesień i październik, po pełnym wybarwieniu na szkarłat, gdy miąższ jest jeszcze jędrny; owoce przejrzałe, miękkie i pomarszczone źle się suszą i pleśnieją. Zbierać całe owocostany, potem obrywać pojedyncze owoce. Po pierwszych przymrozkach owoce są słodsze, ale uboższe w garbniki i trudniejsze do suszenia. Liść (jako uzupełnienie) — od maja do lipca.
Flawonoidy — główna grupa czynna: hiperozyd, witeksyna i jej pochodne (witeksyno-2''-ramnozyd), rutyna, kwercetyna; farmakopealnie wymaga się od kwiatostanu z liśćmi zawartości rzędu 1,5% flawonoidów w przeliczeniu na hiperozyd, a od owocu ok. 1%. Oligomeryczne procyjanidyny (OPC) — dimery i trimery epikatechiny i katechiny; ich zawartość jest wyższa w owocach i to one w dużej mierze odpowiadają za działanie na naczynia wieńcowe. Triterpeny: kwas ursolowy, oleanolowy, krategolowy. Kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy). Aminy biogenne (m.in. trimetyloamina — odpowiada za nieprzyjemny zapach kwiatów, fenyloetyloamina, cholina). Garbniki katechinowe (głównie w owocu). W owocu ponadto: pektyny, cukry, kwasy organiczne, karotenoidy, witamina C, sole mineralne. Głóg NIE zawiera glikozydów nasercowych — jego działanie ma zupełnie inny mechanizm niż naparstnicy i konwalii.
Napar z kwiatostanu z liśćmi: 1–2 łyżeczki (ok. 2 g) suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem. Pić 2–3 razy dziennie po szklance, regularnie, przez co najmniej 6 tygodni. Wieczorna porcja działa dodatkowo uspokajająco. Odwar z owoców: 1–2 łyżki rozgniecionych owoców na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić na 15 minut. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki. Owoce trzeba rozgnieść lub zmielić — całe, twarde owoce oddają czynne składniki bardzo słabo. Nalewka z owoców: rozgniecione owoce zalać alkoholem 40–50% w proporcji 1:5, macerować 3–4 tygodnie, przecedzić; 20–30 kropli 2–3 razy dziennie w niewielkiej ilości wody. Nalewka z kwiatów przygotowywana analogicznie, o silniejszym działaniu uspokajającym. Kuracja: głóg stosuje się DŁUGOTRWALE — kuracje 2–3-miesięczne, powtarzane; nie ma sensu pić go doraźnie „na kołatanie”, bo nie działa natychmiastowo. Mieszanka domowa na serce i nerwicę serca: kwiatostan głogu, ziele serdecznika, korzeń kozłka i szyszki chmielu w równych częściach — 1 łyżka mieszanki na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut, pić 2 razy dziennie. Owoce nadają się też na przetwory (dżemy, nalewki, mąka głogowa — „babia mąka”), zachowujące część flawonoidów.
Kwiatostan suszyć NATYCHMIAST po zbiorze, w cieniu i silnym przewiewie, w temperaturze do 35 °C, rozłożony w bardzo cienkiej warstwie. Kwiat głogu jest wyjątkowo podatny na brunatnienie — surowiec zbyt wolno schnący albo leżący w koszu kilka godzin robi się rdzawy i traci wartość. Dobry susz kwiatowy zachowuje kremowobiałą barwę płatków i zielone liście; brązowy jest bezwartościowy. Owoce suszyć w wyższej temperaturze, do 50–60 °C (suszarka, piekarnik z uchylonymi drzwiczkami), bo mięsisty miąższ trudno oddaje wodę i łatwo zapleśnieje. Właściwie wysuszony owoc jest twardy, pomarszczony, ciemnoczerwony do brunatnego, po przełamaniu widać jedną pestkę i mączysty miąższ. Przechowywać w szczelnych naczyniach, w ciemności, do 12 miesięcy — owoce często zaatakowuje mól spożywczy, więc warto je przemrozić przed odstawieniem. ODRÓŻNIENIE GATUNKÓW: głóg dwuszyjkowy (Crataegus laevigata) ma liście płytko klapowane, 2–3 szyjki słupka i 2–3 pestki w owocu; jest surowcem RÓWNORZĘDNYM i można go zbierać zamiennie — pomyłka między tymi dwoma gatunkami nie jest błędem. Wystrzegać się natomiast zbierania z krzewów o niepewnym oznaczeniu w miastach — sadzi się tam liczne odmiany ozdobne i mieszańce o pełnych, różowych kwiatach, których wartość lecznicza jest nieznana. W mieszankach głóg łączy się z serdecznikiem (klasyczny duet na serce), z kozłkiem, melisą i chmielem (nerwica serca, bezsenność), z rutą i jemiołą (nadciśnienie), z arniką (dawniej — dziś ostrożnie). Typowe błędy: zbiór kwiatów w pełnym rozkwicie lub po nim, suszenie kwiatów w wysokiej temperaturze, gotowanie całych, niezmielonych owoców, oczekiwanie natychmiastowego efektu i przerywanie kuracji po tygodniu.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.