Carum carvi
Dwuletnia baldaszkowata roślina łąk i przydroży, której sierpowate owoce są podstawowym polskim surowcem wiatropędnym i rozkurczowym.
Kminek to najważniejszy krajowy surowiec wiatropędny — obecny w każdej dobrej mieszance na wzdęcia i kolki, także tych przeznaczonych dla niemowląt. W Polsce rośnie dziko na łąkach i jest uprawiany na skalę towarową, więc surowiec jest tani, dostępny i dobrej jakości. Działa rozkurczowo na mięśnie gładkie jelit, ułatwia odchodzenie gazów i pobudza trawienie, dlatego od wieków dodaje się go do potraw ciężkostrawnych i wzdymających: kapusty, grochu, fasoli, chleba razowego i tłustych mięs. Nie mylić z kminem rzymskim, który ma zupełnie inny zapach i pochodzenie.
Roślina dwuletnia (rzadziej krótkotrwała bylina), w pierwszym roku tworzy przyziemną rozetę liści, w drugim wybija pęd kwiatowy wysokości 30–80 (do 100) cm. Łodyga wzniesiona, obła, delikatnie bruzdkowana, wewnątrz pusta, rozgałęziona w górnej części, naga. Liście skrętoległe, podwójnie lub potrójnie pierzastodzielne, o odcinkach wąskich, lancetowato-liniowych, ostro zakończonych; dolne długoogonkowe, górne siedzące na wyraźnie rozdętych, białawych, błoniasto obrzeżonych pochwach obejmujących łodygę — pochwy te są dobrą cechą rozpoznawczą. Najniższa para odcinków liścia jest odgięta i skrzyżowana, jakby liść „siedział okrakiem” na łodydze. Kwiatostan to baldach złożony, płaski lub lekko wypukły, o 8–16 nierównych szypułach, zwykle bez pokryw i pokrywek albo z pojedynczymi, szybko odpadającymi — brak okrywy odróżnia go od wielu innych baldaszkowatych. Kwiaty drobne, białe lub bladoróżowe, płatki wycięte na szczycie. Owoc to rozłupnia rozpadająca się na dwie rozłupki: podłużne, wrzecionowate, długości ok. 3–6 mm, wyraźnie sierpowato wygięte, ciemnobrunatne, gładkie (nieowłosione), z pięcioma jasnymi, wystającymi żeberkami; roztarte pachną intensywnie, słodkawo-korzennie. Korzeń palowy, wrzecionowaty, mięsisty, żółtobiały, przypominający drobną pietruszkę.
Gatunek rodzimy, pospolity w całej Polsce od nizin po niższe położenia górskie (w Karpatach i Sudetach po regiel dolny). Rośnie na łąkach świeżych i wilgotnych, zwłaszcza kośnych, na pastwiskach, miedzach, przydrożach, nasypach kolejowych, w rowach i na przychaciach. Lubi łąki użytkowane, nienawożone nadmiernie azotem. Poza stanowiskami naturalnymi jest szeroko uprawiany — Polska należy do znaczących producentów kminku w Europie, dlatego większość surowca handlowego pochodzi z pól, nie ze zbioru dzikiego.
Stanowisko słoneczne, otwarte, przewiewne — w cieniu owocuje słabo i ma mniej olejku. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka, przepuszczalna, świeża do umiarkowanie wilgotnej, gliniasto-piaszczysta lub lessowa; nie znosi gleb zlewnych, podmokłych i skrajnie suchych piasków. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5), gleby silnie kwaśne wymagają wapnowania. Pełna mrozoodporność — rozeta pierwszoroczna dobrze zimuje w polskich warunkach i mrozy są jej wręcz potrzebne do jarowizacji, bez chłodu nie zakwitnie w drugim roku. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów opryskiwanych herbicydami, obrzeży pól intensywnie chemizowanych ani z terenów przemysłowych.
owoc (Carvi fructus), olejek eteryczny (Carvi aetheroleum); ludowo także korzeń jako warzywo i ziele jako przyprawa
Owoce (surowiec główny) — czerwiec–lipiec drugiego roku, gdy owoce w środkowych baldachach zbrunatnieją, a te w bocznych są jeszcze zielonkawe; czekanie na pełną dojrzałość wszystkich baldachów kończy się osypaniem połowy plonu. Ścinać wczesnym rankiem, gdy rośliny są wilgotne od rosy i owoce trzymają się mocniej, wiązać w luźne snopki i dosuszać rozwieszone kwiatostanami w dół nad płótnem lub w papierowych torbach, po czym wymłócić i przewiać. Ziele — maj–czerwiec, młode, przed kwitnieniem, wyłącznie jako przyprawa. Korzeń — jesienią pierwszego roku (wrzesień–październik) albo bardzo wczesną wiosną drugiego, przed wybiciem pędu; później drewnieje i jest bezwartościowy.
Owoce zawierają olejek eteryczny, w którym dominują dwa monoterpeny: karwon (składnik główny, odpowiadający za charakterystyczny zapach i za działanie rozkurczowe) oraz limonen; w mniejszych ilościach dihydrokarwon, karweol, α- i β-pinen, mircen. Ponadto olej tłusty, białka, flawonoidy (m.in. kwercetyna i kemferol oraz ich glikozydy), kwasy fenolowe, kumaryny, garbniki, śluzy i sole mineralne. Zawartość olejku zależy od odmiany, terminu zbioru i sposobu przechowywania — w surowcu starym, mielonym lub przesuszonym w zbyt wysokiej temperaturze jest go znacznie mniej. Liście i korzeń zawierają olejek w śladowych ilościach.
Napar: 1 łyżeczka owoców świeżo roztartych w moździerzu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut BEZ dostępu powietrza — pod przykryciem, inaczej olejek uleci z parą; pić po posiłku, 2–3 razy dziennie. Owoce zawsze rozcierać tuż przed zaparzeniem: całe przechodzą przez jelita nienaruszone i są bezużyteczne. Dla niemowląt przy kolkach: bardzo słaby napar (szczypta roztartych owoców na pół szklanki wrzątku), przecedzony, kilka łyżeczek dziennie — zawsze po konsultacji z pediatrą. Mieszanka wiatropędna klasyczna: kminek + koper włoski + anyż + mięta w równych częściach, 1 łyżka na szklankę wrzątku. Nalewka: 100 g roztartych owoców na 0,5 l alkoholu 60%, macerować 2 tygodnie, 1 łyżeczka po ciężkim posiłku. Olejek: 1–3 krople na kostce cukru lub w łyżeczce miodu, nie częściej niż 3 razy dziennie i nie u dzieci; zewnętrznie wyłącznie rozcieńczony (do 2% w oleju bazowym). Kulinarnie: dodawać do kapusty, grochu, fasoli, tłustego mięsa i chleba razowego — to nie ozdoba, tylko realny środek zapobiegający wzdęciom.
Suszenie: owoce dosuszać w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — powyżej 40 °C olejek ulatnia się i surowiec traci wartość. Snopki wieszać kwiatostanami w dół nad rozłożonym płótnem, bo owoce osypują się same. Przechowywać wyłącznie CAŁE owoce, w szczelnych, ciemnych naczyniach — trzymają aromat 2–3 lata, natomiast kminek mielony jest bezwartościowy po kilku tygodniach. Dobry surowiec: owoce ciemnobrunatne, wyraźnie sierpowate, o jasnych żeberkach, po roztarciu w palcach mocno, słodkawo-korzennie pachnące; brak zapachu, zapach stęchły albo obecność pyłu i pokruszonych fragmentów = surowiec stary. Mieszanki: z kopru włoskiego, anyżu i mięty — na wzdęcia; z rumiankiem i melisą — na kolki nerwowe; z mniszkiem i dziurawcem — na leniwe trawienie. Rozpoznanie w terenie: kminek ma baldach bez pokryw i bez pokrywek, pusty przekrój łodygi i wąskie, nitkowate odcinki liści. UWAGA — na tych samych łąkach rosną śmiertelnie trujące baldaszkowate: szalej jadowity (Cicuta virosa, komorowany kłącze, siedliska mokre) i szczwół plamisty (Conium maculatum, łodyga z purpurowymi plamami, zapach mysiego moczu). Nigdy nie zbieraj baldaszkowatych „na oko” — pewne jest tylko rozpoznanie po dojrzałych, sierpowatych, pachnących owocach. Kminek to gatunek dwuletni: rozety pierwszoroczne nie owocują, nie ma sensu ich szukać.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.