Sosna zwyczajna

Opis

Sosna zwyczajna to gatunek lasotwórczy zajmujący większość powierzchni leśnej Polski, a zarazem jedno z najważniejszych ziół na drogi oddechowe. Surowcem farmakopealnym są pączki i młode pędy (Pini turio) oraz pozyskiwany z igieł i gałązek olejek sosnowy. Cała roślina jest przesycona żywicą i olejkiem eterycznym o działaniu antyseptycznym i wykrztuśnym. Sosna daje ponadto igły bogate w witaminę C — dawny zimowy surowiec przeciwszkorbutowy — oraz żywicę, tradycyjnie stosowaną zewnętrznie w maściach ściągających. Surowiec jest łatwo dostępny, tani i przez to często lekceważony, a to jedno z najskuteczniejszych ziół w mokrym kaszlu i przewlekłym nieżycie oskrzeli.

Wygląd

Drzewo do 25–40 m wysokości, o pniu prostym, w zwarciu długo wolnym od gałęzi. Kora w dolnej części pnia gruba, szarobrunatna, głęboko spękana w płyty; w górnej części pnia i na konarach cienka, łuszcząca się cienkimi płatami i wyraźnie rudopomarańczowa — to najlepsza cecha rozpoznawcza z odległości. Korona u młodych drzew stożkowata, u starych parasolowata lub nieregularna, luźna, jasnozielona do sinozielonej. Igły po 2 w krótkopędzie, długości 3–7 cm (krótsze niż u sosny czarnej), sztywne, lekko skręcone wokół własnej osi, sinozielone, utrzymują się 2–3 lata. Pączki jajowato-walcowate, ostro zakończone, czerwonobrunatne, pokryte przylegającymi łuskami sklejonymi żywicą. Kwiaty rozdzielnopłciowe: męskie w żółtych, kulistawych skupieniach u nasady młodych pędów (pylące w maju „siarkowym” pyłkiem), żeńskie w postaci drobnych, karminowych szyszeczek na szczytach pędów. Szyszki 3–7 cm, jajowato-stożkowate, krótkoszypułkowe, szarobrunatne i matowe, dojrzewają w drugim roku. Korzeń palowy, na piaskach głęboki; na siedliskach płytkich system talerzowy.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od wydm nadmorskich po regiel dolny w górach — zajmuje najwięcej powierzchni leśnej w kraju. Rośnie na borach suchych i świeżych, na piaskach, wydmach, wrzosowiskach, torfowiskach wysokich (formy karłowate), zboczach i skałach. Gatunek światłożądny i pionierski — pierwszy wchodzi na nieużytki, hałdy i pogorzeliska.

Warunki

Stanowisko w pełni słoneczne — sosna nie znosi cienia. Gleby piaszczyste, ubogie, przepuszczalne, suche do świeżych, o odczynie kwaśnym (pH 4,0–6,0); toleruje też torfy i skały. Skrajnie mrozoodporna i odporna na suszę, wrażliwa natomiast na zanieczyszczenia przemysłowe (dwutlenek siarki) i na zasolenie. Nie zbierać przy drogach, w pasach zieleni miejskiej, w sąsiedztwie zakładów przemysłowych ani z drzew z rudymi, obumierającymi igłami. Zbiór pączków w lasach państwowych wymaga zgody nadleśnictwa — nie łam pędów szczytowych, bo trwale deformujesz drzewo.

Surowiec

pączek i młody pęd (Pini turio, dawniej Pini gemmae), igła (Pini folium), olejek sosnowy (Pini aetheroleum), żywica (terpentyna), kora

Termin zbioru

Pączki — od końca lutego do początku kwietnia, przed rozpoczęciem wzrostu, gdy są zwarte, mocno żywiczne i lepkie; ścinać nożem lub sekatorem z gałęzi bocznych, nigdy pędu wierzchołkowego. Młode pędy („majówki”, świece) — maj, gdy mają 3–8 cm, są jasnozielone i miękkie, dają się odłamać palcami bez oporu; zbierać w suchy, słoneczny dzień przed południem, po obeschnięciu rosy. Igły — przez cały rok, ale najwięcej olejku i witaminy C zawierają zimą i wczesną wiosną (listopad–marzec); ścinać całe gałązki. Kora — z drzew ściętych, wiosną, gdy łatwo odchodzi. Żywica — ze świeżych, naturalnych wycieków, w sezonie wegetacyjnym; nie nacinać zdrowych drzew.

Skład chemiczny

Pączki i młode pędy: olejek eteryczny (monoterpeny — alfa-pinen, beta-pinen, kamfen, limonen, 3-karen, mircen; ponadto octan bornylu, seskwiterpeny), żywica i kwasy żywiczne (abietynowy i pokrewne), garbniki, gorycze, flawonoidy, witamina C, śluzy. Igły: olejek eteryczny, witamina C (szczególnie obficie zimą), karotenoidy, flawonoidy, garbniki, chlorofil, żywica. Żywica: terpentyna (frakcja lotna) i kalafonia (frakcja stała). Kora: garbniki katechinowe, proantocyjanidyny.

Właściwości

Wykrztuśne i sekretolityczne — olejek wydalany częściowo przez płuca drażni nabłonek oskrzeli, pobudza ruch rzęsek, upłynnia i ułatwia usuwanie zalegającej wydzieliny; działanie widoczne zwłaszcza w kaszlu mokrym i przewlekłym nieżycie oskrzeli. Antyseptyczne, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze w drogach oddechowych i na skórze. Przeciwzapalne, ściągające (garbniki kory i pączków). Zewnętrznie rubefacyjne (przekrwienne) i przeciwbólowe — w nacieraniach na bóle reumatyczne, mięśniowe i nerwobóle. Moczopędne i lekko odkażające drogi moczowe. Kąpiele i inhalacje z igieł działają odprężająco, ułatwiają oddychanie i wspomagają rekonwalescencję. Igły to tradycyjny surowiec przeciwszkorbutowy — zimowe źródło witaminy C.

Zastosowanie

Napar z pączków: 1 łyżka rozdrobnionych pączków na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut ZAWSZE pod przykryciem (bez pokrywki olejek ucieka z parą), pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, najlepiej z miodem. Odwar z pączków: 1–2 łyżki na 2 szklanki wody, gotować 5 minut pod przykryciem, odstawić 10 minut. Syrop z młodych pędów („majówka”): pędy warstwowo przesypać cukrem lub zalać miodem w słoju, odstawić w ciemne, ciepłe miejsce na 3–6 tygodni, zlać wyciek; dorosłym 1 łyżka 3–4 razy dziennie, dzieciom łyżeczka. Napar z igieł (witaminowy): garść posiekanych igieł zalać wodą o temperaturze ok. 70–80 °C (nie wrzątkiem — wrzątek niszczy witaminę C), odstawić na kilka godzin, przecedzić, pić po pół szklanki. Inhalacja: garść igieł lub pędów albo kilka kropli olejku na miskę gorącej wody, wdychać parę 5–10 minut, 1–2 razy dziennie. Kąpiel iglasta: mocny odwar z 300–500 g świeżych igieł/gałązek gotowanych 20 minut, wlać do wanny. Nacierania: olejek sosnowy rozcieńczony 2–5% w oleju bazowym lub w spirytusie. Olejku nie pić.

Uwagi dla zielarza

Pączki i młode pędy suszyć wyłącznie w cieniu i przewiewie, w temperaturze DO 30–35 °C — powyżej olejek ucieka i zostaje bezwartościowe drewno; dobrze wysuszony pączek nadal mocno pachnie żywicą i lekko klei się w palcach. Suszarki elektryczne ustawiaj na najniższy bieg albo susz na sitach w cieniu. Igły najlepiej przerabiać na świeżo — suszone tracą aromat i witaminę C. Przechowywać w szczelnych, ciemnych słojach, w chłodzie; surowiec olejkowy wietrzeje — po roku jest już znacznie słabszy. Sosnę zwyczajną odróżnisz od sosny czarnej po rudopomarańczowej, łuszczącej się korze górnej części pnia (u czarnej cały pień jest ciemny i grubo spękany) i po krótszych, skręconych, sinawych igłach; od limby i wejmutki — po igłach po 2 w pęczku (tamte mają po 5); od kosodrzewiny — po pokroju drzewiastym. Uwaga przy zbiorze zimowym: nie pomyl gałązek sosny z cisem (Taxus baccata), który jest silnie trujący — cis ma igły płaskie, miękkie, ułożone grzebieniasto w dwóch rzędach, nie w pęczkach po 2, i czerwone, mięsiste osnówki zamiast szyszek. Sosna dobrze łączy się z tymiankiem i babką lancetowatą (kaszel mokry), z podbiałem i prawoślazem (kaszel suchy, drażniący), z jodłą i świerkiem (kąpiele, inhalacje).

Przeciwwskazania

Nie stosować inhalacji ani preparatów olejkowych u niemowląt i dzieci do 3. roku życia — ryzyko odruchowego skurczu krtani i bezdechu; olejków iglastych nie nanosić na twarz i okolicę nosa małego dziecka. Ostrożnie w astmie oskrzelowej, krztuścu i innych stanach ze skurczem oskrzeli — olejek może nasilić skurcz. Kąpiele iglaste przeciwwskazane przy rozległych uszkodzeniach i ostrych stanach zapalnych skóry, ciężkiej niewydolności serca oraz niekontrolowanym nadciśnieniu. Możliwa alergia kontaktowa na terpeny i żywicę, częstsza przy olejku utlenionym (starym) — nie używać olejku po upływie roku od otwarcia. Doustnie nie przekraczać zalecanych dawek naparu — nadmiar może drażnić żołądek i nerki; nie stosować przy zapaleniu nerek. W ciąży i laktacji preferować formy zewnętrzne i inhalacje, unikać doustnego olejku. Nie zbierać przy drogach i w rejonach przemysłowych.