Quercus robur
Nasze najważniejsze drzewo garbnikowe — kora młodych gałązek to klasyczny surowiec ściągający polskiej farmakopei.
Dąb szypułkowy to podstawowe źródło kory dębowej — jednego z najstarszych i najlepiej udokumentowanych surowców ściągających w europejskim ziołolecznictwie. Działanie opiera się na garbnikach, które ścinają białka powierzchniowe błon śluzowych i skóry, tworząc warstwę ochronną, hamując drobne krwawienia i wysięki oraz odcinając bakteriom pożywkę. Farmakopealny surowiec (Quercus cortex) pozyskuje się z kory młodych gałęzi i pni, nie ze starych, spękanych pni — bo to w młodej korze garbników jest najwięcej. Dąb szypułkowy i bezszypułkowy dostarczają surowca równorzędnego i w praktyce zielarskiej traktuje się je zamiennie. Poza korą użytkowe znaczenie mają liście (ludowo, ściągająco) oraz żołędzie — dawniej palona kawa żołędziowa dla dzieci z biegunką.
Potężne drzewo wysokości 25–40 m (wyjątkowo więcej), o pniu grubym, krótkim, rozdzielającym się nisko na masywne, kręte konary, i szerokiej, nieregularnej, rozłożystej koronie. Kora: u młodych drzew i gałęzi gładka, szarozielona do szarobrunatnej, błyszcząca; z wiekiem grubieje, twardnieje i pęka w głębokie, podłużne, siatkowate bruzdy o ciemnoszarobrunatnej barwie. Liście skrętoległe, skupione na końcach pędów, odwrotnie jajowate, długości 5–12 cm, o 4–7 parach zaokrąglonych, tępych klap (brzeg klapowany), z nasadą wyraźnie SERCOWATĄ lub uszkowatą — kluczowa cecha diagnostyczna; ogonek liściowy BARDZO KRÓTKI (2–8 mm), niemal siedzący. Blaszka naga, z wierzchu ciemnozielona, spodem sinozielona, o użyłkowaniu pierzastym z nerwami bocznymi biegnącymi do wierzchołków klap. Kwiaty rozdzielnopłciowe, jednopienne, wiatropylne: męskie zebrane w zwisające, luźne, żółtozielone KOTKI (kwiatostan typu kotka), żeńskie drobne, po kilka, na wyraźnej, długiej szypule. Owoc: żołądź — orzech osadzony w miseczce (kupuli) z łuskowatych, przylegających łusek; po 1–3 żołędzie na DŁUGIEJ (2–8 cm) SZYPULE — stąd nazwa gatunku i najpewniejsza cecha odróżniająca od dębu bezszypułkowego. System korzeniowy palowy, głęboki, z silnym korzeniem głównym w młodości.
Rodzimy, pospolity w całej Polsce od nizin po pogórze (do ok. 600 m n.p.m.), głównie na niżu. Gatunek lasotwórczy grądów, łęgów, dąbrów i borów mieszanych; rośnie w dolinach rzecznych, na żyznych i wilgotnych glebach, na siedliskach okresowo zalewanych, których dąb bezszypułkowy nie znosi. Częsty także poza lasem: w zadrzewieniach śródpolnych, alejach, parkach, na miedzach i przy drogach; wiele polskich pomników przyrody to właśnie dęby szypułkowe. Toleruje szerszy zakres siedlisk niż dąb bezszypułkowy, w tym gleby cięższe, gliniaste i okresowo mokre.
Stanowisko pełne słońce — gatunek światłożądny, w cieniu nie odnawia się i marnieje. Gleba żyzna, głęboka, gliniasta lub próchniczna, świeża do wilgotnej, znosi okresowe zalewanie i gleby ciężkie; odczyn od kwaśnego po lekko zasadowy (pH ok. 4,5–7,5) — pod tym względem bardzo tolerancyjny. W pełni mrozoodporny w całej Polsce, choć młode przyrosty bywają uszkadzane przez późne przymrozki. Odporny na suszę dzięki palowemu korzeniowi, ale najlepiej rośnie w dolinach rzecznych. Nie pozyskiwać kory z drzew rosnących przy ruchliwych drogach, na terenach przemysłowych, w miastach i w pasach przydrożnych opryskiwanych solą — kora kumuluje metale ciężkie i zanieczyszczenia. Nie zbierać z drzew pomnikowych i starych, cennych okazów, ani z drzew porażonych mączniakiem.
Kora młodych gałęzi i pędów (Quercus cortex) — surowiec farmakopealny, główny. Pomocniczo: liść (Quercus folium) i żołędzie (Quercus glandes / semen — po uprażeniu, jako surowiec pomocniczy i spożywczy). Galasówki („galasy dębowe”, Gallae) mają odrębne, historyczne zastosowanie garbnikowe.
Kora — WYŁĄCZNIE wczesną wiosną (marzec–kwiecień, najlepiej przełom marca i kwietnia), w okresie ruszania soków, przed rozwojem liści: wtedy kora daje się łatwo oddzielić od drewna, a zawartość garbników jest najwyższa. Zbierać wyłącznie z młodych, 3–5-letnich gałęzi i pędów o średnicy 1–3 cm, o gładkiej, szarozielonej korze BEZ porostów i spękań. Nigdy nie zdzierać kory z pnia żywego drzewa dookoła (obrączkowanie zabija drzewo!) — pozyskuje się ją z gałęzi ściętych podczas cięć pielęgnacyjnych, z zrębów lub z drzew wyznaczonych do wycinki. Technika: naciąć obrączkowo co ok. 25–30 cm, potem podłużnie, i zsunąć rurki kory. Liść — od maja do lipca, z młodych, w pełni rozwiniętych, zdrowych liści, w dzień suchy. Żołędzie — wrzesień–październik, dojrzałe, zebrane z ziemi zaraz po opadzie, bez otworów po owadach i bez pleśni; szybko tracą zdolność przechowywania.
Kora: garbniki — grupa dominująca (garbniki hydrolizujące: elagotaniny, m.in. wescalagina i kastalagina, kwas galusowy i elagowy; oraz garbniki skondensowane — proantocyjanidyny/katechinowe). Farmakopea wymaga od kory dębu określonej, wysokiej zawartości garbników — dokładny wymóg podaje Farmakopea Polska i to on jest odniesieniem, nie „liczba z internetu”. Ponadto kora zawiera kwasy fenolowe, flawonoidy, śluzy, pektyny, sole mineralne (m.in. wapń, potas) i śladowe ilości triterpenów. Liść: garbniki (mniej niż kora), flawonoidy (kwercetyna i jej glikozydy), kwasy fenolowe. Żołędzie: skrobia (główny składnik), białka, tłuszcze, garbniki (nadające gorycz — usuwa się je moczeniem lub prażeniem), witaminy z grupy B. Galasówki: bardzo wysoka zawartość garbników galusowych — surowiec historyczny do produkcji taniny i atramentu.
Odwar z kory (podstawowa postać): 1 łyżka rozdrobnionej kory na szklankę zimnej wody — zalać zimną wodą, doprowadzić do wrzenia i gotować pod przykryciem 10–15 minut, odstawić na 10 minut, przecedzić. Kory nie parzy się jak herbaty; garbniki wymagają gotowania. Płukanki jamy ustnej i gardła: ciepłym odwarem płukać 3–5 razy dziennie, po jedzeniu, przy zapaleniu dziąseł, aftach, paradontozie, anginie. Kąpiele i okłady na skórę: 3–5 łyżek kory na litr wody, gotować 15 minut, dodać do miski lub wanny; nasiadówki przy hemoroidach 15–20 minut, 1–2 razy dziennie. Kąpiel na spocone stopy i dłonie: codziennie przez 10–15 minut, kuracyjnie 1–2 tygodnie. Doustnie przy biegunce: pół szklanki odwaru 2–3 razy dziennie, KRÓTKO — maksymalnie 3–4 dni; jeżeli biegunka nie ustępuje, potrzebna jest diagnoza lekarska, a nie kolejna dawka garbników. Odwar doustny przyjmować między posiłkami, z odstępem co najmniej 2 godzin od leków i preparatów żelaza (garbniki wiążą i unieczynniają wiele substancji). Nie stosować kory dębu doustnie przewlekle. Kawa żołędziowa: żołędzie obrać, namoczyć (kilkakrotna zmiana wody usuwa gorycz garbników), wysuszyć, uprażyć na suchej patelni do zbrunatnienia, zmielić; zaparzać jak kawę.
Suszenie kory: świeżo zdjęte rurki kory rozłożyć w jednej warstwie, wewnętrzną (jasną) stroną do góry, suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40–50 °C; kora znosi wyższą temperaturę niż surowce olejkowe, ale zbyt gwałtowne suszenie na słońcu powoduje ciemnienie i utratę garbników. Susz gotowy, gdy łamie się z trzaskiem. Rozdrobnić na kawałki 2–5 mm — nie mielić na proszek, bo pyli i szybko traci wartość. Dobry surowiec: z zewnątrz szarosrebrzysty lub szarobrunatny, gładki, BEZ porostów i mchów; wewnątrz jasnożółtobrunatny, gładki, o wyraźnie prążkowanej, włóknistej powierzchni; smak silnie ściągający i gorzkawy, bez zapachu stęchlizny. Kora z porostami, ciemna, spękana i grubokorkowa (ze starego pnia) jest uboga w garbniki — to najczęstszy błąd początkujących. Przechowywać do 2–3 lat w szczelnych naczyniach, w suchym miejscu; garbniki są względnie trwałe, ale kora chłonie wilgoć i pleśnieje. Odwar zawsze świeży — po kilkunastu godzinach ciemnieje i mętnieje. Mieszanki: z korą wierzby i kwiatem rumianku (płukanki), z szałwią i pięciornikiem (zapalenia jamy ustnej), z krwawnikiem i pięciornikiem kurzym zielem (biegunki), z korą kruszyny NIE łączyć (przeciwstawne działanie). Odróżnianie surowca: kora dębu bezszypułkowego (Q. petraea) jest równorzędna i można ich używać zamiennie — surowce te są w praktyce nierozróżnialne. Kory dębu czerwonego (Q. rubra) NIE zbierać: to gatunek obcy, ubogi w garbniki farmakopealne, nieujęty w farmakopei. Uwaga: naczynia metalowe (żeliwo, aluminium) reagują z garbnikami i czernią odwar — gotować w emaliowanych, szklanych lub stalowych.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.