Olea europaea
Śródziemnomorskie drzewo o srebrzystych liściach, których wyciąg z oleuropeiną obniża ciśnienie i wspiera układ krążenia.
Oliwka europejska jest znana głównie jako źródło oliwy, ale w ziołolecznictwie surowcem jest przede wszystkim liść. To on zawiera oleuropeinę — gorzki sekoirydoid odpowiedzialny za działanie hipotensyjne, przeciwutleniające i przeciwbakteryjne. Wyciągi z liścia oliwnego stosowano w basenie Morza Śródziemnego od starożytności przy gorączce i malarii, a we współczesnej fitoterapii traktuje się je jako łagodny lek wspomagający w nadciśnieniu granicznym, hipercholesterolemii i zaburzeniach gospodarki węglowodanowej. Owoc i tłoczona z niego oliwa mają znaczenie przede wszystkim odżywcze i dietetyczne, a w recepturze — jako podłoże do maceratów i maści. W Polsce oliwka nie rośnie w gruncie; surowiec sprowadzamy z krajów śródziemnomorskich.
Wiecznie zielone drzewo lub duży krzew wysokości 5–10 m (drzewa wiekowe niższe, ale o bardzo grubych, poskręcanych, poprzerastanych pniach z charakterystycznymi guzami i dziuplami). Kora młodych pędów gładka, szarozielona, starych — spękana, popielatoszara. Liście naprzeciwległe (cecha diagnostyczna — u wielu podobnych drzew skrętoległe), skórzaste, sztywne, krótkoogonkowe, lancetowate do wąskoeliptycznych, długości 3–8 cm i szerokości 1–2 cm, całobrzegie, o brzegu nieco podwiniętym, na szczycie zaostrzone z drobnym kolcem; wierzch ciemnozielony, matowy, spód srebrzystobiały od gęstych, tarczkowatych włosków — stąd charakterystyczny srebrzysty połysk korony na wietrze. Użyłkowanie pierzaste, nerw główny wyraźny i jasny, boczne słabo widoczne. Kwiaty drobne, białokremowe, czterokrotne, o zrosłopłatkowej koronie i dwóch pręcikach, zebrane w wiechowate grona wyrastające w kątach liści; kwitnienie maj–czerwiec. Owoc to mięsisty pestkowiec o kształcie jajowato-podłużnym, długości 1–4 cm, zielony, następnie fioletowoczarny w dojrzałości, z pojedynczą, twardą, wrzecionowatą pestką. Korzeń płytki, ale bardzo rozległy, u starych drzew z odroślami korzeniowymi.
Gatunek śródziemnomorski, nieuprawiany w gruncie w Polsce (nie przezimuje). Naturalnie i w wielkoobszarowej uprawie występuje w Hiszpanii, Włoszech, Grecji, Portugalii, Turcji, Tunezji, Maroku, Syrii, a także w Kalifornii i Australii. Rośnie w makii, garigu, na suchych, kamienistych zboczach i tarasach wapiennych, do wysokości ok. 800–1000 m n.p.m. W Polsce spotykana wyłącznie jako roślina doniczkowa i kubłowa (zimowanie w chłodnym, jasnym pomieszczeniu). Surowiec — liść oliwny i oliwa — sprowadzany jest z Hiszpanii, Włoch, Grecji i Turcji, najczęściej jako produkt uboczny cięcia sadów oliwnych.
Stanowisko w pełnym słońcu, ciepłe, osłonięte. Gleba przepuszczalna, kamienista, uboga do umiarkowanie żyznej, zdecydowanie niezalewowa; toleruje podłoża wapienne i zasolone, odczyn od obojętnego do zasadowego (pH 6,5–8,5). Wybitna odporność na suszę — sucholubna i głęboko korzeniąca się. W polskich warunkach NIEMROZOODPORNA: znosi krótkotrwałe spadki do ok. −8…−10 °C, przy dłuższym mrozie przemarza i ginie, dlatego w Polsce uprawiana wyłącznie w pojemnikach, zimowana w temperaturze 3–10 °C przy dobrym świetle i ograniczonym podlewaniu. Kupowanego surowca nie zbieramy sami; przy zakupie unikać liści z sadów intensywnie chemizowanych — wybierać surowiec z certyfikatem ekologicznym, bo liść (w przeciwieństwie do wnętrza owocu) zbiera pozostałości oprysków.
liść (Oleae folium) — surowiec podstawowy; oliwa z owoców (Olivae oleum, oliwa z pierwszego tłoczenia — Oleum olivae virginale) jako surowiec pomocniczy i podłoże recepturowe; owoc (oliwka) — spożywczo
Liść — w krajach pochodzenia pozyskiwany przez cały rok, ale surowiec najbogatszy w oleuropeinę zbiera się poza okresem owocowania, najlepiej wiosną (marzec–maj) i późną jesienią (listopad–grudzień), z młodych, jednorocznych pędów, przy okazji cięcia formującego sady; liście stare, ciemne i zdrewniałe zawierają jej mniej. Zbiór po obeschnięciu rosy, w dzień suchy. Owoc — jesienią: na oliwki zielone (kiszone) zbierany we wrześniu–październiku przed dojrzeniem, na oliwki czarne i na oliwę wysokiej jakości od października do stycznia, gdy owoce są fioletowoczarne, ale jeszcze jędrne; im później, tym więcej oleju, ale niższa jakość i wyższa kwasowość. Owoce do tłoczenia muszą trafić do prasy w ciągu 24–48 godzin od zbioru. Kwiat nie jest surowcem leczniczym.
Liść: sekoirydoidy — przede wszystkim oleuropeina (główny związek czynny, gorzki, w liściu w wyraźnie wyższym stężeniu niż w owocu), a także ligstrozyd, oleacyna i produkty ich rozpadu (hydroksytyrozol, tyrozol, kwas elenolowy); flawonoidy (rutyna, apigenina, luteolina, diosmetyna i ich glikozydy), triterpeny (kwas oleanolowy, maslinowy, uwaol), fitosterole, garbniki, chlorofile, niewielkie ilości olejku eterycznego, sole mineralne. Owoc i oliwa: kwasy tłuszczowe z dominacją jednonienasyconego kwasu oleinowego, w mniejszych ilościach linolowy, palmitynowy i stearynowy; w oliwie z pierwszego tłoczenia dodatkowo frakcja niezmydlająca — polifenole (hydroksytyrozol, tyrozol, oleokantal — odpowiedzialny za drapanie w gardle po świeżej oliwie), tokoferole (witamina E), skwalen, fitosterole, karotenoidy. Oliwa rafinowana jest tych składników w dużej mierze pozbawiona.
Napar z liścia: 1–2 łyżeczki (ok. 2–3 g) rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie po szklance, kuracyjnie przez kilka tygodni. Smak wyraźnie gorzki i ściągający — można łagodzić melisą lub miętą. Odwar (mocniejszy, przy nadciśnieniu): 1 łyżka liści na 300 ml wody, gotować 5 minut, odstawić 15 minut; pić 2 razy dziennie po pół szklanki. Nalewka z liści: 1 część suszu na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 2–3 tygodnie; 20–30 kropli 2–3 razy dziennie w niewielkiej ilości wody. Standaryzowane wyciągi suche z liścia dostępne są jako kapsułki — dawkować zgodnie z zaleceniem producenta, ponieważ zawartość oleuropeiny bywa bardzo różna. Przy nadciśnieniu liść oliwny traktować jako wsparcie, nie zamiennik leków, i kontrolować ciśnienie. Oliwa: 1 łyżka oliwy extra virgin na czczo — łagodnie żółciopędnie i przy skłonności do zaparć; jako podłoże do maceratów ziołowych (susz zalany oliwą, macerowany 3–4 tygodnie w cieple, na słońcu lub w łaźni wodnej w 40 °C) oraz do sporządzania maści z woskiem pszczelim (proporcja ok. 4–5 części oliwy na 1 część wosku).
Liście suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C — wysoka temperatura i światło rozkładają oleuropeinę do gorzkiego, ale mniej aktywnego kwasu elenolowego i hydroksytyrozolu. Dobry susz jest szarozielony z wyraźnie srebrzystym spodem, liście są sztywne, kruszą się, a nie gną; wyraźna, długo utrzymująca się gorycz to najlepszy praktyczny wskaźnik zawartości oleuropeiny — surowiec pozbawiony goryczy jest bezwartościowy. Liście brunatne, matowe i bezwonne oznaczają stary lub źle suszony materiał. Przechowywać do 2 lat w szczelnych, nieprzezroczystych naczyniach, z dala od wilgoci. Liść jest twardy i skórzasty — przed parzeniem rozdrobnić, inaczej ekstrakcja będzie niepełna; odwar wyciąga więcej niż napar. Dobrze łączy się z głogiem i melisą (nadciśnienie z komponentą nerwową), z jemiołą i rutą (nadciśnienie), z morwą białą i kozieradką (gospodarka cukrowa) oraz z karczochem (lipidy). Oliwa: do maceratów i maści używać wyłącznie oliwy z pierwszego tłoczenia (extra virgin), nie rafinowanej — rafinowana ma mniej przeciwutleniaczy i szybciej jełczeje w cieple. Oliwę przechowywać w ciemnej butelce, w chłodzie, szczelnie zamkniętą; typowy błąd to trzymanie jej przy kuchence. Zmętnienie i wytrącanie się osadu w chłodzie to normalne zjawisko (krzepnięcie triglicerydów), nie oznaka zepsucia. Gatunki mylone: liść oliwny bywa fałszowany liśćmi innych drzew o srebrzystym spodzie — kluczem jest naprzeciwległe ulistnienie, całobrzegość i gorzki smak. Oliwnik wąskolistny (Elaeagnus angustifolia), zwany „dziką oliwką”, ma liście skrętoległe i nie jest zamiennikiem.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.