Tilia cordata
Rodzime drzewo o sercowatych liściach i kwiatostanie zrośniętym z podsadką — klasyczny surowiec napotny i wykrztuśny.
Lipa drobnolistna to jedno z najważniejszych rodzimych drzew leczniczych i podstawa domowego leczenia przeziębień. Surowcem jest kwiatostan zbierany razem z charakterystyczną skrzydełkowatą podsadką, która jest cechą rozpoznawczą rodzaju i której obecność świadczy o prawidłowo zebranym surowcu. Działa napotnie, wykrztuśnie i osłaniająco dzięki połączeniu flawonoidów, śluzów i śladowego olejku. Obok lipy drobnolistnej zbiera się też lipę szerokolistną (Tilia platyphyllos) — obie są w zielarstwie równoważne; unikać natomiast lipy srebrzystej (T. tomentosa), sadzonej w miastach.
Drzewo o wysokości 20–30 m, o gęstej, kopulastej koronie i prostym pniu. Kora u młodych drzew gładka, szara, u starych ciemna, spękana podłużnie w płytkie bruzdy. Pędy młode nagie, czerwonobrunatne; pąki jajowate, nagie, z 2–3 widocznymi łuskami. Liście skrętoległe, ustawione dwurzędowo, długoogonkowe, SERCOWATE, o nasadzie wyraźnie sercowatej i asymetrycznej, z krótko zaostrzonym wierzchołkiem, brzeg ostro i równo piłkowany, blaszka 3–8 cm (u lipy szerokolistnej wyraźnie większa, 6–12 cm). Cecha diagnostyczna: spód liścia jest sinozielony (nie biały!), nagi, a w kątach nerwów widoczne są RDZAWOBRUNATNE kępki włosków (u lipy szerokolistnej kępki są białawe, a spód liścia jaśniejszy i owłosiony; u lipy srebrzystej spód liścia jest gęsto biało-filcowaty). Kwiatostan to zwisająca lub odstająca wierzchotka złożona z 5–11 (u szerokolistnej 2–5) drobnych, żółtawobiałych, silnie pachnących kwiatów; szypuła kwiatostanu jest do połowy ZROŚNIĘTA z podłużną, jasnozieloną, błoniastą, języczkowatą podsadką (skrzydełkiem) — to najbardziej charakterystyczna cecha lipy i element surowca zielarskiego. Kwiaty mają 5 działek, 5 płatków i liczne pręciki. Owoc: kulisty lub jajowaty orzeszek średnicy 4–8 mm, cienkościenny, kruchy (łatwo się zgniata w palcach — u lipy szerokolistnej gruby, twardy i wyraźnie żeberkowany), rozsiewany wraz z podsadką działającą jak śmigło. System korzeniowy głęboki, palowy z silnymi korzeniami bocznymi.
Gatunek rodzimy, pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny (do ok. 1000 m n.p.m.). Rośnie w lasach liściastych i mieszanych — grądach (jest gatunkiem współtworzącym grąd subkontynentalny Tilio-Carpinetum), w lasach zboczowych, zaroślach, na skrajach lasów. Powszechnie sadzona przy drogach, w alejach, na przykościelnych placach, w parkach i na przychaciach — wiele pomnikowych okazów to właśnie lipy. Preferuje gleby żyzne, świeże, gliniaste.
Stanowisko słoneczne do półcienistego — jako młode drzewo znosi zacienienie lepiej niż większość gatunków lasotwórczych. Gleba żyzna, próchniczna, świeża do umiarkowanie wilgotnej, głęboka, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta; źle znosi gleby ubogie, suche i silnie kwaśne. Odczyn od lekko kwaśnego do zasadowego (pH 5,5–7,5), lubi gleby zasobne w wapń. Wybitnie mrozoodporna (strefy 3–7), znosi cięcie i formowanie. W mieście dobrze rośnie, ale ŹLE ZNOSI zasolenie gleby. Uwaga przy zbiorze: kwiatu lipowego NIE zbierać z alei przydrożnych, z lip rosnących przy ruchliwych ulicach ani z parków miejskich w pobliżu jezdni — kwiatostany kumulują metale ciężkie i osiadający pył, a lipy miejskie bywają opryskiwane przeciwko szkodnikom. Zbierać z drzew rosnących na skraju lasu, w sadach, na przychaciach z dala od dróg.
kwiatostan z podsadką (Tiliae inflorescentia / Tiliae flos), pomocniczo węgiel drzewny z lipy (Carbo ligni), rzadziej kora (Tiliae cortex) i liść
Kwiatostany — czerwiec–lipiec (lipa drobnolistna kwitnie ok. 2 tygodnie później niż szerokolistna, zwykle w drugiej połowie czerwca i na początku lipca); okno zbioru jest krótkie, 7–10 dni. Zbierać, gdy część kwiatów w wierzchotce jest już rozwinięta, a część pozostaje jeszcze w pąku — surowiec zebrany w pełnym rozkwicie szybko brunatnieje i kruszy się przy suszeniu, a przekwitły jest bezwartościowy. Zbiór w słoneczny, suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych, gdy zapach jest najintensywniejszy. Kwiatostan odrywać ZAWSZE z podsadką (skrzydełkiem) — surowiec bez podsadki jest wadliwy. Nie zbierać kwiatostanów zaatakowanych przez mszyce (lepkie od spadzi, oblepione sadzakiem). Kora — wiosną, w czasie ruszania soków, z gałęzi pozyskiwanych przy cięciach. Liście — wiosną, młode (do celów osłaniających i jako warzywo).
Flawonoidy (główna grupa czynna): kwercetyna, kemferol i ich glikozydy — tylirozyd, rutyna, hiperozyd, astragalina. Śluzy roślinne (kilka procent w kwiatostanie; w podsadce i w liściach więcej) — odpowiadają za działanie powlekające i osłaniające. Olejek eteryczny w bardzo małej ilości (rzędu 0,02–0,1%), zawierający m.in. farnezol — to on daje charakterystyczny zapach kwiatu lipowego. Kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, p-kumarowy), garbniki (niewielka ilość), saponiny, karotenoidy, sole mineralne (mangan). Kora zawiera śluzy, garbniki i floroglucynę. Zawartość substancji czynnych szybko spada w surowcu przechowywanym dłużej niż rok.
Napar napotny: 1–2 łyżki (2–4 g) kwiatostanu na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut. Pić GORĄCY, najlepiej wieczorem, po czym położyć się do łóżka i dobrze okryć; można powtórzyć 2–3 razy dziennie. Napar wystudzony NIE działa napotnie — działa jedynie osłaniająco i lekko moczopędnie; to najczęstsza przyczyna „nieskuteczności” lipy. Dla wzmocnienia efektu dodać sok malinowy lub czarny bez, łyżkę miodu (dopiero gdy napar przestygnie poniżej 40 °C). Napar dla dzieci: słabszy, 1 łyżeczka na szklankę, podawać ciepły, kilka razy dziennie. Płukanka na gardło i jamę ustną: 2 łyżki na szklankę, parzyć 15 minut, płukać kilka razy dziennie. Kąpiel uspokajająca: 100 g kwiatostanu na 2 l wrzątku, zaparzyć 20 minut, wlać do wanny — dla dzieci nadpobudliwych i przy trudnościach z zasypianiem. Przemywania skóry i okłady na oczy: przestudzony, dokładnie przecedzony napar. Miód lipowy (produkt pszczeli) — tradycyjnie stosowany wspomagająco przy przeziębieniach; do gorących napojów dodawać dopiero po ich przestudzeniu.
Suszyć w cieniu i przewiewie, w cienkiej warstwie, w temperaturze do 35 °C (maks. 40 °C) — kwiat lipy jest delikatny, w słońcu i wysokiej temperaturze brunatnieje i traci zapach. Nie przewracać zbyt często, bo kwiaty się osypują. Susz gotowy, gdy szypułki łamią się z trzaskiem. Dobry surowiec: jasny, kremowo-żółty, z zachowanymi jasnozielonymi podsadkami, o wyraźnym miodowym zapachu; kwiatostany całe, nie rozsypane. Surowiec brunatny, zbrylony, bezwonny lub zawierający dużo luźnych podsadek bez kwiatów — do wyrzucenia. Przechowywać maksymalnie 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych, suchych naczyniach; lipa jest surowcem, który starzeje się szybko i po roku warto go wymienić. W mieszankach napotnych klasyczny zestaw: lipa + kwiat czarnego bzu + owoc maliny (+ kora wierzby przy gorączce, + tymianek przy kaszlu). Na kaszel suchy: lipa + prawoślaz + podbiał. Uspokajająco: lipa + melisa + chmiel. Częsty błąd: zbieranie „kwiatu lipowego” w aleji przydrożnej albo z lipy oblepionej mszycami — ten drugi surowiec jest lepki od spadzi i pleśnieje w słoiku. Drugi błąd: mylenie lipy drobnolistnej z lipą srebrzystą (Tilia tomentosa) sadzoną w miastach — poznasz ją po gęsto biało-owłosionym spodzie liścia; nie jest surowcem farmakopealnym i pod jej kwitnącymi drzewami masowo giną trzmiele.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.