Hamamelis virginiana
Północnoamerykański krzew o jesiennych, wstęgowatych kwiatach, dostarczający jednego z najsilniejszych surowców ściągających w lecznictwie zewnętrznym.
Oczar wirginijski to krzew lub niewielkie drzewo z rodziny oczarowatych, pochodzące ze wschodniej części Ameryki Północnej, gdzie od dawna wykorzystywali go Indianie do okładów na stłuczenia i stany zapalne skóry. Do europejskiego lecznictwa wszedł w XIX wieku i do dziś pozostaje surowcem pierwszego wyboru przy żylakach, hemoroidach i uszkodzeniach naczyń włosowatych. Jego siła bierze się z bardzo wysokiej zawartości garbników — zarówno hydrolizujących, jak i skondensowanych — które ścinają białka powierzchniowe i uszczelniają naczynia. W Polsce uprawiany bywa jako ozdobny krzew kwitnący jesienią, ale surowiec sprowadzamy z upraw i zbiorów amerykańskich. W handlu funkcjonuje pod anglojęzyczną nazwą witch hazel, najczęściej jako woda oczarowa lub wyciąg płynny.
Krzew lub małe drzewo o wysokości 3–6 m (w uprawie zwykle niżej), o rozłożystym, wielopniowym pokroju i zygzakowato wyginających się gałązkach. Liście skrętoległe, odwrotnie jajowate do szeroko eliptycznych, długości 6–15 cm, u nasady wyraźnie asymetryczne (sercowato skośne — cecha diagnostyczna), o brzegu grubo karbowano-falistym, z użyłkowaniem pierzastym, o silnie wcięte, równolegle biegnących nerwach bocznych (6–7 par), spodem lekko owłosione; jesienią przebarwiają się na złocistożółto. Kora gładka, jasnobrunatna do szarej, z drobnymi przetchlinkami. Kwiaty zebrane po 3 w skąpe, przysadkowe pęczki wyrastające w kątach liści, każdy o czterech nitkowatych, wstęgowato skręconych, żółtych płatkach długości 1–2 cm i czerwonobrunatnym kielichu — roślina kwitnie późną jesienią (październik–listopad), często już po opadnięciu liści, co odróżnia ją od gatunków azjatyckich kwitnących zimą i wiosną. Owocem jest zdrewniała, dwudzielna, owłosiona torebka dojrzewająca dopiero rok po kwitnieniu i pękająca gwałtownie, wyrzucając dwa czarne, błyszczące nasiona na kilka metrów. System korzeniowy płytki, silnie rozgałęziony.
Gatunek obcy florze Polski. Naturalnie występuje we wschodniej Ameryce Północnej — od Nowej Szkocji i Ontario po Florydę i Teksas — w podszycie wilgotnych lasów liściastych, na zboczach dolin, brzegach strumieni i skrajach lasów. W Polsce spotykany wyłącznie w uprawie: w arboretach, parkach i ogrodach jako krzew ozdobny o jesiennym kwitnieniu. Surowiec zielarski sprowadzany jest ze Stanów Zjednoczonych i Kanady (głównie ze stanów Appalachów, gdzie prowadzi się zbiór ze stanowisk naturalnych) oraz z upraw plantacyjnych.
Stanowisko słoneczne do półcienistego — w pełnym słońcu kwitnie obficiej, w cieniu rośnie wolniej. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, stale świeża do umiarkowanie wilgotnej, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH 5,0–6,5); nie znosi gleb wapiennych i zasadowych — na nich choruje na chlorozę. Wymaga podłoża wilgotnego, ale bez zastoisk wody. Mrozoodporny w warunkach polskich (strefa 4–5), znosi mrozy poniżej −25 °C; wymaga jednak osłoniętego stanowiska, bo późne kwiaty bywa niszczy silny wiatr. Rozmnażany z nasion (stratyfikacja dwuletnia) lub przez odkłady. Nie zbierać liści z krzewów rosnących przy ruchliwych ulicach i w miejskich parkach opryskiwanych chemicznie.
liść (Hamamelidis folium), kora (Hamamelidis cortex), woda oczarowa — destylat z gałązek i kory (Hamamelidis aqua)
Liść — od czerwca do końca sierpnia, gdy jest w pełni wyrośnięty i ciemnozielony, a przed jesiennym przebarwieniem; zbierać w suchy dzień po obeschnięciu rosy, obrywając ręcznie z pędów tegorocznych i odrzucając liście z plamami i uszkodzeniami owadzimi. Kora — wiosną w okresie ruszania soków (kwiecień–maj), gdy łatwo odchodzi od drewna, ścinana z gałązek 2–4-letnich, nigdy z pnia żywego krzewu; można ją też pozyskiwać z gałęzi po cięciu formującym. Gałązki do destylacji wody oczarowej — późną jesienią i zimą (listopad–marzec), z pędów bezlistnych, przerabiane na świeżo. Kwiaty nie są surowcem farmakopealnym.
Liść: garbniki (5–10%), głównie skondensowane — proantocyjanidyny i katechiny, w mniejszym stopniu hydrolizujące; hamamelitanina (galotanina, w liściu w niewielkiej ilości), flawonoidy (kwercetyna, kemferol i ich glikozydy), kwasy fenolowe (galusowy, kawowy), niewielkie ilości olejku eterycznego, gorycze. Kora: bardzo bogata w garbniki (do kilkunastu procent), z dominującą hamamelitaniną — to ona odpowiada za najsilniejsze działanie ściągające i uszczelniające naczynia; ponadto proantocyjanidyny oligomeryczne, kwasy fenolowe, żywice, saponiny, śluzy. Woda oczarowa (destylat) nie zawiera garbników — te nie przechodzą z parą wodną — lecz śladowe ilości substancji lotnych: eugenol, safrol, alkohole alifatyczne; handlowe preparaty konserwowane są alkoholem, co daje im dodatkowe działanie ściągające.
Napar z liści (do okładów): 2–3 g rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, przecedzić, ostudzić. Nasączonym gazikiem robić okłady na skórę zmienioną zapalnie 2–3 razy dziennie po 15–20 minut. Odwar z kory (silniejszy, na hemoroidy i nasiadówki): 5–10 g kory na 250 ml wody, gotować 10 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić; dodawać do miski z ciepłą wodą i wykonywać nasiadówkę 10–15 minut, raz lub dwa razy dziennie. Woda oczarowa: gotowy destylat stosowany bezpośrednio jako tonik na cerę naczyniową i tłustą, do przemywania skóry, przecierania okolic oczu przy obrzękach, do kompresów na obtarcia i po goleniu. Nalewka z kory: 1 część kory na 5 części alkoholu 60–70%, macerować 2 tygodnie, wstrząsając; do użytku zewnętrznego rozcieńczać wodą 1:5–1:10 przed nakładaniem na skórę. Wewnętrznie: napar z liści 2–3 razy dziennie po pół szklanki, tylko doraźnie w ostrej biegunce i nie dłużej niż kilka dni; wewnętrzne stosowanie kory nie jest zalecane ze względu na wysoką zawartość garbników. Maści i czopki z wyciągiem oczaru — gotowe preparaty apteczne przy żylakach odbytu.
Liście suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone w cienkiej warstwie — suszone w słońcu lub zbyt gorąco brunatnieją i tracą garbniki. Dobry susz liściowy jest zielonobrunatny, matowy, o cierpkim, wyraźnie ściągającym smaku; szara barwa i brak cierpkości oznaczają surowiec stary lub źle wysuszony. Korę suszyć w temperaturze do 45 °C, w kawałkach lub zwiniętą w rurki; właściwie wysuszona łamie się z trzaskiem, w przełomie jest jasnobrunatna z czerwonawym odcieniem. Przechowywać do 2 lat w szczelnych naczyniach, w ciemności — garbniki utleniają się na świetle, a wilgoć powoduje ich rozkład. Nie przechowywać w naczyniach metalowych: garbniki reagują z żelazem, dając ciemne, nieaktywne kompleksy — to typowy błąd również przy parzeniu (używać naczyń szklanych, emaliowanych lub ceramicznych). Naparów i odwarów nie przechowywać dłużej niż dobę w lodówce — szybko ciemnieją i pleśnieją. Bardzo dobrze łączy się z korą dębu (nasiadówki), z nostrzykiem i kasztanowcem (żylaki, obrzęki limfatyczne), z rumiankiem i nagietkiem (stany zapalne skóry) oraz z arniką w preparatach na stłuczenia. Uwaga na handlowe „witch hazel” — to najczęściej czysty destylat bez garbników, konserwowany alkoholem; działa dużo słabiej niż wyciąg wodny czy alkoholowy z kory i nie należy go traktować jako równoważnika. Gatunki mylone: oczary azjatyckie (H. japonica, H. mollis i mieszaniec H. × intermedia) — najpospolitsze w polskich ogrodach — kwitną zimą i wczesną wiosną (styczeń–marzec), mają symetryczne lub słabiej skośne nasady liści, a ich surowiec nie jest farmakopealny. Nazwa ludowa „leszczyna czarownic” bierze się z podobieństwa liści do leszczyny, ale leszczyna ma liście okrągławe, ostro podwójnie piłkowane i kwitnie kotkami przedwiośnie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.