Aesculus hippocastanum
Parkowe drzewo o dłoniastych liściach i kolczastych torebkach, którego nasiona z escyną są podstawowym surowcem na żylaki i niewydolność żylną.
Kasztanowiec to najważniejsza w europejskim zielarstwie roślina „naczyniowa”. Jego nasiona zawierają escynę — mieszaninę saponin trójterpenowych, która uszczelnia naczynia włosowate, zmniejsza ich przepuszczalność i przeciwdziała obrzękom. Na tym opiera się cały arsenał preparatów na żylaki, hemoroidy i ciężkie nogi. Obok nasion używa się kory (bogatej w eskulinę), kwiatów i liści. W Polsce kasztanowiec jest wszędzie — sadzony przy alejach, kościołach, dworach i w parkach od XVII wieku — więc surowca nie brakuje, ale trzeba pamiętać, że jest to roślina o silnym działaniu, a surowe nasiona nie są jadalne.
Potężne drzewo o wysokości 20–30 m, o gęstej, regularnej, kopulastej lub jajowatej koronie i grubym pniu; kora ciemnobrunatna, u starych drzew łuszcząca się nieregularnymi płatami. Pączki bardzo duże, jajowate, ostro zakończone i silnie lepkie od żywicy — cecha rozpoznawcza zimą; po opadnięciu liścia zostają duże, podkowiaste blizny liściowe ze śladami wiązek przypominające odcisk końskiego kopyta. Liście naprzeciwległe, długoogonkowe, dłoniastozłożone z 5–7 listków wyrastających z jednego punktu (jak palce dłoni); listki odwrotniejajowate, klinowato zwężone ku nasadzie, najszersze w górnej części, nierówno karbowano-piłkowane, o wyraźnym unerwieniu pierzastym, listek środkowy największy. Kwiatostan to okazała, wzniesiona, stożkowata wiecha (potocznie „świeca”) długości 20–30 cm, złożona z licznych białych kwiatów o pofałdowanych płatkach z żółtą plamką, która po zapyleniu zmienia barwę na czerwoną. Owoc to kulista, zielona torebka pokryta rzadkimi, grubymi, twardymi kolcami, pękająca trzema klapami i uwalniająca zwykle 1–2 duże, brunatne, błyszczące nasiona z dużą, matową, jasną plamką (znaczkiem) — potoczne „kasztany”. Korzeń początkowo palowy, później rozbudowany, płytki i szeroko rozpostarty.
Gatunek pochodzi z Półwyspu Bałkańskiego (góry Grecji, Albanii, Macedonii Północnej), gdzie rośnie dziko w wilgotnych lasach. W Polsce nie jest gatunkiem rodzimym, ale od XVII wieku powszechnie sadzony i całkowicie zadomowiony: aleje, parki miejskie, przykościelne i dworskie, skwery, obrzeża dróg, cmentarze. Miejscami dziczeje i odnawia się samorzutnie w zaroślach i podszycie parków. Występuje w całym kraju, od nizin po pogórze. Surowiec pozyskuje się w Polsce bez trudu, choć przemysł korzysta też z importu.
Stanowisko słoneczne do lekko ocienionego, drzewo światłożądne. Gleba głęboka, żyzna, próchniczna, świeża do umiarkowanie wilgotnej, gliniasta lub piaszczysto-gliniasta, o odczynie od lekko kwaśnego do zasadowego (pH ok. 5,5–7,5) — dobrze znosi wapno. Nie lubi gleb suchych, jałowych i zasolonych; źle rośnie w suchym, zasolonym środowisku miejskim, gdzie liście przedwcześnie brązowieją. Mrozoodporność bardzo dobra (strefy 4–5) — w Polsce w pełni zimuje w całym kraju. Nie zbierać surowca z drzew rosnących przy ruchliwych ulicach i parkingach (kumulacja metali ciężkich i soli drogowej) ani z drzew silnie porażonych przez szrotówka kasztanowcowiaczka lub grzyb Guignardia — liście z brązowymi, zamierającymi plamami są bezwartościowe.
nasiona (Hippocastani semen) — surowiec podstawowy, źródło escyny; kora młodych gałęzi (Hippocastani cortex), kwiat (Hippocastani flos), liść (Hippocastani folium)
Nasiona — od września do października, gdy torebki pękają i kasztany opadają; zbierać natychmiast po opadnięciu, wybierając sztuki twarde, ciężkie, błyszczące, bez śladów pleśni i uszkodzeń. Rozdrobnić od razu, bo zaschnięte są niezwykle twarde. Kora — wczesną wiosną (marzec–kwiecień), przed rozwojem liści, z gałęzi 2–5-letnich, wyłącznie przy cięciach pielęgnacyjnych; nie obrączkować pnia. Kwiaty — w maju, w pełni kwitnienia, gdy większość kwiatów w wiesze jest rozwinięta, a żółte plamki nie zdążyły jeszcze zmienić barwy na czerwoną; ścinać całe wiechy lub obrywać kwiaty, suszyć bezzwłocznie. Liście — od maja do lipca, młode, zdrowe, przed pojawieniem się żerowisk szrotówka (w lipcu i sierpniu liście są zwykle już zniszczone).
Nasiona: saponiny trójterpenowe określane zbiorczo jako escyna (β-escyna to frakcja czynna terapeutycznie) — surowiec farmakopealny jest standaryzowany na jej zawartość; ponadto kumaryny (eskulina, frakcyna), flawonoidy (pochodne kwercetyny i kemferolu), garbniki, skrobia (bardzo dużo), oleje, sterole. Kora: kumaryny — przede wszystkim eskulina i frakcyna, wykazujące fluorescencję w wyciągu wodnym, garbniki katechinowe, niewielkie ilości escyny, alantoina. Kwiat: flawonoidy (rutyna, kwercytryna, izokwercytryna), śluzy, garbniki, escyna w małych ilościach. Liść: kumaryny (eskulina), flawonoidy, garbniki, karotenoidy.
Doustnie surowcem z wyboru są standaryzowane preparaty apteczne z wyciągu z nasion, o określonej zawartości escyny — samodzielne przyrządzanie doustnych przetworów z surowych kasztanów nie jest zalecane: surowe nasiona są dla człowieka niejadalne, drażnią błonę śluzową przewodu pokarmowego i mogą wywołać nudności, wymioty i biegunkę, a stężenia escyny w domowym wyciągu nie da się kontrolować. Zewnętrznie natomiast surowiec ma długą i bezpieczną tradycję domowego użytku: nalewka z kwiatów (świeże kwiaty luźno wsypane do słoja, zalane alkoholem 40–50%, macerowane 3–4 tygodnie, przecedzone) służy do wcierań na nogi z żylakami, „pajączki”, obrzęki i bóle reumatyczne — wcierać 1–2 razy dziennie ruchami od stopy ku górze. Nalewka z rozdrobnionych nasion (nasiona pokrojone, zalane alkoholem 50–60%, macerowane 3–4 tygodnie) — wyłącznie zewnętrznie, do wcierań i okładów na obrzęki, stłuczenia i krwiaki; nie stosować na uszkodzoną skórę. Odwar z kory: 1 łyżka na 2 szklanki wody, gotować 10–15 minut — do nasiadówek i okładów przy hemoroidach. Maści i żele z escyną: nakładać cienką warstwą 2–3 razy dziennie.
Nasiona kroić na plastry lub rozbijać zaraz po zbiorze, gdy są jeszcze wilgotne i miękkie — po wyschnięciu twardnieją tak, że rozdrobnienie ich staje się udręką. Suszyć w temperaturze do 40–50 °C, w przewiewie; źle wysuszone łatwo pleśnieją, bo są bardzo bogate w skrobię. Dobry surowiec nasienny jest kremowy w przekroju, bez zapachu stęchlizny, o smaku wyraźnie gorzkim i drapiącym w gardle (to escyna). Kwiaty suszyć natychmiast po zbiorze, w cieniu, cienką warstwą, w temperaturze do 35 °C — zwlekanie sprawia, że brunatnieją i tracą wartość. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, nasiona do 12 miesięcy, kwiaty i liście do roku. Uwaga na szrotówka kasztanowcowiaczka: od lipca liście są zbrązowiałe i bezużyteczne — dlatego liść zbiera się wcześnie. Najgroźniejszy błąd początkujących: mylenie kasztanowca z kasztanem jadalnym (Castanea sativa). Kasztanowiec ma liście dłoniastozłożone (kilka listków z jednego punktu), owoc z rzadkimi grubymi kolcami i nasiona niejadalne; kasztan jadalny ma liście pojedyncze, lancetowate, a okrywę owocu gęsto najeżoną cienkimi kolcami i orzechy jadalne. Nalewka z kwiatów kasztanowca plami tkaniny na brązowo. W mieszankach zewnętrznych kasztanowiec dobrze łączy się z arniką (stłuczenia), oczarem i rutą (naczynia), a doustnie preparaty escynowe uzupełnia się rutozydem i wyciągiem z miłorzębu.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.