Arctium lappa
Potężna roślina dwuletnia o czepliwych koszyczkach, której mięsisty korzeń jest klasycznym surowcem odtruwającym i skórnym.
Łopian większy to jeden z filarów zielarstwa skórnego — korzeń zebrany z pierwszorocznej rozety uchodzi za surowiec „oczyszczający krew”, czyli wspierający wątrobę, nerki i skórę jednocześnie. Roślina jest znana każdemu z dzieciństwa dzięki koszyczkom, które czepiają się ubrania — to właśnie one podsunęły pomysł rzepu. Obok łopianu większego rośnie w Polsce pospolicie łopian pajęczynowaty i łopian mniejszy; wszystkie trzy bywają zbierane zamiennie, choć farmakopealny jest przede wszystkim Arctium lappa. Korzeń jest jednocześnie warzywem — w kuchni japońskiej znany jako gobo.
Roślina dwuletnia, potężna, w drugim roku osiąga 1–2 m wysokości. W pierwszym roku tworzy tylko przyziemną rozetę bardzo dużych liści — sercowatych do jajowatosercowatych, długości nawet 40–50 cm, o brzegu całym lub falisto ząbkowanym, z wierzchu ciemnozielonych, od spodu szarofilcowato owłosionych, na długich, PEŁNYCH (niedrążonych) ogonkach — to cecha odróżniająca od łopianu pajęczynowatego, który ma ogonki rurkowato puste. Łodyga w drugim roku wzniesiona, gruba, bruzdowana, silnie rozgałęziona, często czerwonawo nabiegła. Kwiatostan: koszyczki średnicy 3–4 cm, zebrane w luźny, niemal płaski baldachogron (szczytowe koszyczki na długich szypułkach, na jednym poziomie). Listki okrywy koszyczka zielone, nagie, wąskie, zakończone haczykowato zagiętym kolcem — stąd czepliwość. Kwiaty wyłącznie rurkowate, purpurowe. Owoc: niełupka z krótkim, szorstkim puchem. Korzeń palowy, wrzecionowaty, mięsisty, długości 30–60 cm, z zewnątrz szarobrunatny, w przekroju biały lub kremowy.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie na siedliskach ruderalnych i azotolubnych: przychacia, obrzeża zabudowań, przydroża, rowy, brzegi rzek i strumieni, wysypiska, opuszczone ogrody, zaniedbane sady, wilgotne zarośla nadrzeczne. Wybitnie wskazuje gleby przeżyźnione azotem — bujne łany łopianu rosną tam, gdzie latami składowano obornik.
Stanowisko słoneczne lub półcieniste. Gleba głęboka, żyzna, próchniczna, gliniasto-piaszczysta lub gliniasta, świeża do wilgotnej, silnie zasobna w azot; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5). Płytka lub kamienista gleba daje korzeń rozwidlony i trudny do wykopania. Roślina w pełni mrozoodporna, zimuje jako rozeta. W uprawie wysiewa się wprost do gruntu, korzeń zbiera jesienią pierwszego roku. NIE zbierać z poboczy dróg, obrzeży pól uprawnych, terenów przemysłowych, dzikich wysypisk i miejsc po składowaniu gnojowicy — korzeń palowy silnie kumuluje metale ciężkie i azotany, a łopian rośnie właśnie tam, gdzie takie skażenie jest najbardziej prawdopodobne.
korzeń (Bardanae radix, dawniej Lappae radix); pomocniczo liść (Bardanae folium) i owoce
Korzeń — wyłącznie z roślin PIERWSZOROCZNYCH, czyli takich, które mają tylko rozetę liści i nie wypuściły łodygi kwiatowej. Termin: wrzesień–listopad pierwszego roku lub bardzo wczesną wiosną (marzec–początek kwietnia) drugiego roku, zanim ruszy pęd. Korzeń z rośliny kwitnącej jest zdrewniały, pusty w środku i bezwartościowy. Kopać szpadlem lub widłami, głęboko — korzeń łatwo się urywa. Liść — czerwiec–sierpień, młode, nieuszkodzone, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Owoce — sierpień–wrzesień, po zbrunatnieniu koszyczków (surowiec używany rzadziej, w medycynie chińskiej).
Korzeń: inulina jako składnik dominujący (jej udział rośnie ku jesieni), poliacetyleny (m.in. arktynal i pochodne tiofenowe o działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym), lignany (arktyina i jej aglikon arktygenina), kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawoilochinowe), gorycze seskwiterpenowe (arktiopikryna), fitosterole, śluzy, garbniki, olejek eteryczny w małej ilości, sole mineralne i siarka organiczna. Liść: gorycze seskwiterpenowe (arktiopikryna), garbniki, śluzy, flawonoidy. Owoce: lignany (arktyina), olej tłuszczowy.
Odwar z korzenia: 1 łyżka (ok. 4–5 g) rozdrobnionego suchego korzenia na szklankę wody — zalać zimną wodą, zagotować i gotować pod przykryciem ok. 5 minut, odstawić 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki między posiłkami. W kuracjach skórnych stosuje się kuracje długie, ale przerywane: 3–4 tygodnie picia, tydzień przerwy. Napar/odwar zewnętrznie: mocniejszy odwar (2 łyżki na szklankę) do przemywania skóry trądzikowej, okładów na wypryski i czyraki oraz do płukania włosów po myciu. Olej łopianowy: świeży, rozdrobniony korzeń zalać oliwą lub olejem słonecznikowym (1 część surowca na 5 części oleju), macerować 2–3 tygodnie w cieple, przecedzić; wcierać w skórę głowy na 30–60 minut przed myciem. Nalewka: świeży korzeń zalany alkoholem 40–50%, macerowany 2–3 tygodnie; stosowana w mniejszych dawkach niż odwar, kroplowo. Korzeń pierwszoroczny jest też jadalny — po obraniu i namoczeniu (szybko ciemnieje) duszony lub smażony jak warzywo korzeniowe.
Zbiór to najcięższa część pracy — korzeń schodzi na pół metra w głąb i przy wyrywaniu urywa się na wysokości kilkunastu centymetrów. Kopać z boku, podważając całą bryłę. Korzeń natychmiast po wykopaniu umyć szczotką pod bieżącą wodą (nie moczyć długo — traci inulinę i śluzy), grubsze sztuki przekroić wzdłuż lub pociąć w krążki 0,5 cm, bo cały schnie tygodniami i pleśnieje w środku. Suszyć w temperaturze do 40–45 °C, w przewiewie; dobrze wysuszony jest twardy, kruchy, łamie się z trzaskiem, w przełomie biały lub kremowy — surowiec ciemnobrązowy w środku był suszony za wolno lub zebrany z rośliny drugorocznej. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych naczyniach, w ciemności; łopian bardzo chętnie chłonie wilgoć i wtedy zbryla się i pleśnieje. Sprawdzić przed suszeniem: przekrojony korzeń pierwszoroczny jest pełny i soczysty, drugoroczny — pusty, gąbczasty, włóknisty. Odwar ma charakterystyczny słodkawo-ziemisty smak z gorzkim posmakiem; jeśli jest zupełnie mdły, surowiec był przestarzały. Mieszanki: z bratkiem polnym, pokrzywą i fiołkiem trójbarwnym (skóra, trądzik), z mniszkiem i ostropestem (wątroba), z korzeniem mydlnicy przy łuszczycy. Gatunki mylone: łopian pajęczynowaty (Arctium tomentosum) ma okrywę koszyczka pokrytą białą, pajęczynowatą wełną, a koszyczki zebrane w wyraźny baldachogron; łopian mniejszy (Arctium minus) ma mniejsze koszyczki (1,5–2,5 cm) na krótkich szypułkach, w gronach, i PUSTE ogonki liściowe. Zbiór ich korzeni nie jest szkodliwy, ale surowiec jest uboższy. Znacznie groźniejsza jest pomyłka na etapie rozety: bardzo duże, sercowate liście łopianu bywają mylone z liśćmi podbiału (mniejsze, kanciaste, z wierzchu nagie i ze srebrzystym spodem) oraz — co niebezpieczne — z liśćmi lulecznicy i przede wszystkim z rozetami roślin trujących na siedliskach ruderalnych. Zawsze rozcierać liść w palcach i sprawdzać charakterystyczny szarofilcowy, miękki spód oraz gruby, pełny ogonek.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.