Mniszek lekarski

Opis

Mniszek lekarski to jedno z najbardziej niedocenianych ziół — traktowany jak chwast trawnikowy, a w ziołolecznictwie zajmuje miejsce rośliny o podwójnym działaniu: korzeń pobudza wątrobę i wydzielanie żółci, liść działa silnie moczopędnie, nie wypłukując przy tym potasu. Cała roślina zawiera biały sok mleczny. W Polsce rośnie wszędzie, gdzie jest choć trochę światła i zasobna gleba.

Wygląd

Bylina o wysokości 10–30 cm. Liście zebrane w przyziemną rozetę, pierzastodzielne lub głęboko wcinane, z charakterystycznymi ząbkami skierowanymi ku nasadzie liścia. Głąbik bezlistny, pusty w środku, po przełamaniu wycieka biały sok mleczny. Kwiatostan to pojedynczy koszyczek złożony wyłącznie z kwiatów języczkowatych barwy złocistożółtej, średnicy 3–5 cm. Owocostan to kulisty „dmuchawiec” — niełupki zaopatrzone w puch kielichowy na długim dzióbku. Korzeń palowy, mięsisty, brunatny z zewnątrz, biały w przekroju.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po piętro kosówki. Rośnie na łąkach, pastwiskach, trawnikach, przydrożach, w ogrodach, na przychaciach, nieużytkach i w widnych zaroślach. Preferuje miejsca zasobne w azot — obficie zarasta pastwiska i tereny nawożone.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba żyzna, próchniczna, świeża do umiarkowanie wilgotnej, zasobna w azot, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Roślina wybitnie odporna na deptanie, mróz i suszę — korzeń palowy sięga głęboko po wodę. Nie zbierać z poboczy dróg, terenów przemysłowych i trawników opryskiwanych herbicydami, bo kumuluje metale ciężkie i azotany.

Surowiec

korzeń (Taraxaci radix), liść (Taraxaci folium), ziele z korzeniem, kwiat (na syrop)

Termin zbioru

Korzeń — wczesną wiosną (marzec–kwiecień, przed kwitnieniem) lub jesienią (wrzesień–październik), gdy zawartość inuliny i goryczy jest najwyższa; jesienny zbiór daje surowiec bogatszy. Liście — od kwietnia do maja, młode, przed zakwitnięciem, później gorzknieją i twardnieją. Kwiaty — w pełni kwitnienia (kwiecień–maj), w słoneczny dzień, gdy koszyczki są otwarte, przerabiać na świeżo (syrop, „miód” mniszkowy). Ziele z korzeniem — wiosną w początkach kwitnienia.

Skład chemiczny

Korzeń: gorycze seskwiterpenowe (taraksacyna, taraksacyna B), inulina (do 40% jesienią, wiosną znacznie mniej), triterpeny (taraksasterol, taraksterol), fitosterole, kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy, cykoriowy), sole potasu. Liść: bardzo wysoka zawartość potasu (do 4,5% suchej masy), luteolina i jej glikozydy, kumaryny, karotenoidy, witaminy A, C, K, gorycze. Kwiat: flawonoidy, karotenoidy (luteina), triterpeny. Sok mleczny: kauczuk, żywice, gorycze.

Właściwości

Korzeń: żółciopędne i żółciotwórcze (cholagogum i choleretykum), pobudza wydzielanie soku żołądkowego i trzustkowego, łagodnie przeczyszczające, wspiera regenerację miąższu wątroby, inulina działa prebiotycznie i wspiera gospodarkę cukrową. Liść: silnie moczopędny bez utraty potasu (roślina sama go dostarcza) — stąd łacińskie miano ludowe „urinaria”; wspomaga usuwanie nadmiaru wody i produktów przemiany materii, wspiera leczenie kamicy i skłonności do obrzęków. Całość: odtruwająco, przeciwzapalnie, wspomagająco przy trądziku i problemach skórnych o podłożu wątrobowym. Sok mleczny stosowany ludowo zewnętrznie na brodawki i kurzajki.

Zastosowanie

Odwar z korzenia: 1 łyżka rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, gotować 3–5 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki przed jedzeniem (żółciopędnie, na apetyt) lub po jedzeniu (na trawienie). Napar z liści: 2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie (moczopędnie). Sok ze świeżego ziela: 1 łyżka 2 razy dziennie w kuracji wiosennej, przez 2–4 tygodnie. Syrop z kwiatów („miód mniszkowy”): kwiaty zalane wodą, zagotowane z cytryną i cukrem, na kaszel i przy nieżytach gardła. Świeże młode liście do sałatek — najlepiej po wymoczeniu w osolonej wodzie, co usuwa część goryczy.

Uwagi dla zielarza

Korzeń przed suszeniem umyć, grubsze sztuki przekroić wzdłuż; suszyć w temperaturze do 40 °C, w cieniu i przewiewie — przesuszony w wysokiej temperaturze traci gorycze. Właściwie wysuszony korzeń jest kruchy i łamie się z trzaskiem. Liście suszyć szybko i w cienkiej warstwie, bo łatwo czernieją. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach — surowiec chłonie wilgoć. Mniszek dobrze łączy się z ostropestem i karczochem (wątroba), z pokrzywą i skrzypem (kuracja oczyszczająca), z cykorią i kocanką (drogi żółciowe). Świeży sok mleczny plami skórę i tkaniny na brązowo. Wiosenny korzeń jest ubogi w inulinę — do celów prebiotycznych zbierać jesienią.

Przeciwwskazania

Przeciwwskazany przy niedrożności dróg żółciowych, kamicy żółciowej z ryzykiem zaczopowania przewodu, ostrym zapaleniu pęcherzyka żółciowego, ropnym zapaleniu dróg żółciowych i chorobie wrzodowej w fazie zaostrzenia. Ostrożnie u osób przyjmujących leki moczopędne i przy nadwrażliwości na rośliny astrowate (możliwe kontaktowe zapalenie skóry od soku mlecznego). Może nasilać działanie leków obniżających poziom glukozy. Nie zbierać z terenów zanieczyszczonych — roślina kumuluje azotany i metale ciężkie.