Althaea officinalis
Najważniejsze polskie zioło śluzowe — korzeń prawoślazu osłania i łagodzi podrażnione śluzówki gardła, oskrzeli i żołądka.
Prawoślaz lekarski to fundament ziołolecznictwa osłaniającego. Jego korzeń zawiera do kilkunastu procent śluzów, które po zetknięciu z wodą tworzą warstwę ochronną na podrażnionej błonie śluzowej — stąd zastosowanie przy suchym, drażniącym kaszlu, chrypce, zapaleniu gardła, a także przy nadkwaśności i podrażnieniach żołądka oraz jelit. To jedno z niewielu ziół, których nie wolno zalewać wrzątkiem: wysoka temperatura niszczy śluzy i rozpuszcza skrobię, przez co wyciąg traci właściwości i staje się kleikiem. Prawidłowo przygotowany wyciąg z prawoślazu robi się na ZIMNO. Roślina jest w Polsce rzadka w stanie dzikim (siedliska słonawe i wilgotne), ale powszechnie i łatwo uprawiana; surowiec pochodzi niemal wyłącznie z upraw.
Okazała bylina wysokości 60–150 cm, o pokroju wzniesionym, kępiastym, całej aksamitnie szarozielonej od gęstego, gwiazdkowatego owłosienia (roślina jest miękka w dotyku — cecha odróżniająca od ślazów o liściach szorstkich lub nagich). Łodyga wzniesiona, obła, sztywna, słabo rozgałęziona w górnej części, filcowato owłosiona. Liście skrętoległe, ogonkowe, jajowate do sercowatych, z 3–5 płytkimi, tępymi klapami (górne często niemal niepodzielone), o brzegu nierówno karbowano-piłkowanym, użyłkowaniu dłoniastym, obustronnie gęsto, aksamitnie owłosione. Kwiaty osadzone po kilka w kątach liści, na krótkich szypułkach, tworząc luźne, groniaste skupienia w górnej części pędu; korona promienista, pięciopłatkowa, średnicy 2,5–4 cm, BLADORÓŻOWA (jasnoróżowa, prawie biała) z fioletowo-purpurowymi pręcikami zrośniętymi w rurkę wokół słupka; płatki na wierzchołku wcięte. Kielich podwójny — kielich pięciodzielny plus 6–9-listkowy kieliszek u nasady. Owoc: rozłupnia rozpadająca się na liczne rozłupki ułożone w płaski krążek („bochenek”, „kołaczyk”). Organ podziemny: gruby, mięsisty, walcowaty korzeń palowy z odgałęzieniami, z zewnątrz żółtawobrunatny, w przekroju biały, o wyraźnych włóknach i miękkim, śluzowatym miąższu; po przecięciu nie wydziela zapachu, ale jest kleisty w dotyku.
W stanie dzikim w Polsce rzadki i rozproszony, głównie w dolinach dużych rzek (Wisła, Odra, Warta) oraz w rejonach z glebami słonawymi — na wilgotnych łąkach, w szuwarach, na przydrożach nadrzecznych, obrzeżach starorzeczy i przy rowach; miejscami zdziczały z upraw przy zabudowaniach. Głównym źródłem surowca w Polsce są jednak plantacje towarowe — prawoślaz uprawia się na skalę przemysłową, m.in. w regionie lubelskim i na Kujawach.
Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte. Gleba głęboka, żyzna, próchniczna, przepuszczalna, ale stale świeża do wilgotnej (na suchej korzeń zdrewnieje i będzie ubogi w śluzy), o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5); toleruje gleby lekko zasolone. Roślina w pełni mrozoodporna w polskich warunkach (zimuje pod ziemią, część nadziemna zamiera). Uprawa: siew wiosną lub rozsada, korzeń zbiera się z roślin dwuletnich lub trzyletnich — młodszy jest za drobny, starszy zdrewniały i włóknisty. Nie zbierać z rowów melioracyjnych przy polach uprawnych, z poboczy dróg ani z terenów zalewowych narażonych na skażenia przemysłowe — korzeń rośnie w glebie i kumuluje zanieczyszczenia.
korzeń (Althaeae radix) — surowiec główny, najbogatszy w śluzy; liść (Althaeae folium); kwiat (Althaeae flos)
Korzeń — jesienią (wrzesień–listopad), po zaschnięciu części nadziemnych, z roślin 2–3-letnich; można też wczesną wiosną (marzec–kwiecień) przed ruszeniem wegetacji. Wykopywać widłami, otrzepać z ziemi, obrać z brunatnej kory korkowej (surowiec farmakopealny jest KOROWANY — obrany korzeń jest biały), grubsze sztuki pokroić wzdłuż na paski. Uwaga: korzenia NIE MYĆ w wodzie lub myć bardzo szybko — śluzy wypłukują się do wody, a namoczony korzeń bardzo trudno wysuszyć. Liść — od czerwca do sierpnia, przed kwitnieniem i w jego początku, zdrowe blaszki bez plam rdzy. Kwiat — od lipca do września, w pełni kwitnienia, w suchy dzień, zbierać świeżo rozwinięte korony.
Korzeń: śluzy w bardzo wysokiej zawartości (kompleks polisacharydów — arabinogalaktany, galakturonorabinany, glukany), skrobia (znaczna ilość — stąd zakaz gotowania), pektyny, cukry (sacharoza), asparagina, olejek w ilościach śladowych, garbniki w ilościach śladowych, sole mineralne. Liść i kwiat: śluzy (mniej niż w korzeniu), flawonoidy, kwasy fenolowe, karotenoidy, w kwiatach dodatkowo barwniki antocyjanowe. Zawartość śluzów w korzeniu jest najwyższa jesienią.
MACERAT NA ZIMNO (jedyna prawidłowa forma dla korzenia): 1–2 łyżeczki rozdrobnionego korzenia zalać szklanką (250 ml) ZIMNEJ, przegotowanej wody, odstawić na 30 minut do 2 godzin, mieszając od czasu do czasu, następnie przecedzić. Pić 3–4 razy dziennie po pół szklanki, małymi łykami, przetrzymując chwilę w ustach (przy gardle). Można lekko podgrzać PO przecedzeniu — do temperatury ciepłej, nie gorącej. NIE ZALEWAJ WRZĄTKIEM i NIE GOTUJ korzenia: wysoka temperatura kleikuje skrobię i niszczy strukturę śluzu, dając bezwartościowy, mętny kisiel. Liść i kwiat: napar — 1–2 łyżki na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem (liść i kwiat wolno zalewać gorącą wodą, bo zawierają mało skrobi); pić 2–3 razy dziennie. Syrop prawoślazowy (dla dzieci przy suchym kaszlu): macerat na zimno z korzenia połączyć z cukrem lub miodem i krótko podgrzać do rozpuszczenia; przechowywać w lodówce, podawać po łyżeczce kilka razy dziennie. Zewnętrznie: gęsty macerat z korzenia (3–4 łyżki na szklankę zimnej wody, 2 godziny) do okładów i przemywań; do płukania jamy ustnej i gardła — macerat kilka razy dziennie. Dzieciom przy ząbkowaniu tradycyjnie dawano do gryzienia kawałek suchego korzenia (uwaga na ryzyko zadławienia — dziś raczej niezalecane).
SUSZENIE korzenia to najtrudniejszy etap i tu najczęściej psuje się surowiec: korzeń jest mięsisty i śluzowaty, więc suszony zbyt wolno pleśnieje i szarzeje. Suszyć SZYBKO, w podwyższonej temperaturze do 40–50 °C, w cienkiej warstwie, z dobrym przewiewem, po uprzednim pokrojeniu na cienkie plastry lub paski — całych korzeni nie da się prawidłowo wysuszyć. Korzeń przed suszeniem korować (zdejmować brunatną korę korkową) — surowiec ma być biały, a nie brunatny. Dobry surowiec: biały do kremowobiałego, lekki, łamiący się z trudem (jest włóknisty), bez zapachu lub o słabym, mdławym zapachu, w kontakcie ze śliną wyraźnie śluzowaty i słodkawy. Surowiec szary, plamisty, zbrunatniały lub zatęchły — do wyrzucenia. Korzeń bardzo chłonie wilgoć i łatwo pleśnieje w magazynie — przechowywać koniecznie w szczelnych, suchych naczyniach, w ciemności, do 12 miesięcy (potem śluz traci właściwości), regularnie kontrolować. Chroni przed szkodnikami magazynowymi: prawoślaz jest ulubioną pożywką wołka i mola — sprawdzaj susz co miesiąc. Mieszanki: prawoślaz + podbiał + tymianek + lukrecja (suchy kaszel), prawoślaz + siemię lniane + rumianek (żołądek, nadkwaśność, refluks), prawoślaz + szałwia (gardło, płukanki), prawoślaz + malwa czarna (mieszanka śluzowa). ODRÓŻNIANIE od pokrewnych: ślaz dziki (Malva sylvestris) ma kwiaty ciemnoróżowo-purpurowe z wyraźnymi ciemnymi paskami i liście z ostrzejszymi klapami, jest szorstko owłosiony; malwa czarna (Alcea rosea) jest znacznie wyższa (do 2,5 m) o kwiatach dużych i ciemnych. Prawoślaz jest jedyny w tej grupie tak jednolicie, aksamitnie, szaro owłosiony i ma bladoróżowe kwiaty — po dotyku liścia rozpozna się go od razu. Wszystkie ślazowate mają śluzy i są nietrujące, więc pomyłka nie jest groźna, ale korzeń prawoślazu jest z nich najbogatszy.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.