Achillea millefolium
Bylina o pierzastosiecznych liściach i białych baldachogronach, klasyczne zioło przeciwzapalne, żółciopędne i regulujące krwawienia.
Krwawnik to jedno z najstarszych ziół ran i krwawień — nazwa rodzajowa Achillea odsyła do Achillesa, który wedle podania opatrywał nim rany żołnierzy. W ziołolecznictwie ceniony za podwójne działanie na krew: hamuje drobne krwawienia i jednocześnie poprawia krążenie obwodowe. Jest też sprawdzonym lekiem trawiennym o działaniu goryczowo-olejkowym: pobudza wydzielanie żółci i soku żołądkowego, rozkurcza mięśnie gładkie przewodu pokarmowego. Zawiera olejek eteryczny, który w formach tetraploidalnych zabarwia się na granatowo od chamazulenu — stąd błękitna barwa olejku destylowanego. W Polsce pospolity od nizin po hale, praktycznie na każdej suchej łące.
Bylina wysokości 20–80 cm, wyrastająca z płożącego się, rozgałęzionego kłącza, tworząca luźne kępy i darnie. Łodyga wzniesiona, sztywna, w przekroju obła, delikatnie bruzdowana, szarawo owłosiona, w górnej części rozgałęziona. Liście skrętoległe, w zarysie lancetowate lub podłużne, podwójnie do potrójnie pierzastosieczne, o bardzo licznych, wąskich, ostro zakończonych odcinkach — stąd nazwa gatunkowa millefolium („tysiąc listków”) i ludowa „tysiąclist”. Liście dolne ogonkowe, tworzące rozetkę i zwykle dłuższe (do 15 cm), górne siedzące, obejmujące łodygę, stopniowo mniejsze. Kwiatostan złożony: gęste, płaskie lub lekko wypukłe baldachogrono (podbaldach) na szczycie pędu, złożone z kilkudziesięciu drobnych koszyczków. Pojedynczy koszyczek ma tylko 4–6 mm średnicy: na obwodzie 4–6 krótkich, szerokich kwiatów języczkowych barwy białej lub bladoróżowej (rzadziej wyraźnie różowej u form górskich), w środku kilkanaście drobnych, żółtawobiałych kwiatów rurkowatych. Owoc to drobna, spłaszczona, srebrzystoszara niełupka BEZ puchu kielichowego (brak „dmuchawca”). Organ podziemny: pełzające kłącze z licznymi rozłogami i wiązką cienkich korzeni przybyszowych. Cechy diagnostyczne: koszyczek złożony (nie pojedyncze kwiaty jak u baldaszkowatych, z którymi bywa mylony z daleka), pierzastosieczne, mocno pocięte liście (u podobnego krwawnika kichawca Achillea ptarmica liście są całe, lancetowate i tylko piłkowane, a koszyczki wyraźnie większe), aromatyczny zapach po roztarciu.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po piętro regla górnego, a w formach górskich wyżej. Rośnie na suchych i świeżych łąkach, pastwiskach, miedzach, przydrożach, nasypach kolejowych, murawach, w widnych zaroślach i na nieużytkach. Częsty składnik runi łąkowej i trawników. Znosi wydeptywanie i wypasanie, po skoszeniu szybko odrasta z kłącza.
Stanowisko słoneczne, w pełnym świetle daje surowiec najbogatszy w olejek. Gleba przeciętna do ubogiej, przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta, świeża do suchej, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5). Nie znosi gleb podmokłych i silnie kwaśnych. Odporny na suszę i mróz. Nie zbierać z poboczy dróg, torowisk, obrzeży pól uprawnych (znoszenie oprysków) ani z pastwisk intensywnie nawożonych — roślina kumuluje azotany.
ziele (Millefolii herba), kwiat/kwiatostan (Millefolii flos), olejek eteryczny (Millefolii aetheroleum)
Ziele — od czerwca do września, w pełni kwitnienia, gdy większość koszyczków w baldachogronie jest rozwinięta. Ścinać nożem lub sekatorem górne, ulistnione i kwitnące części pędu o długości 20–30 cm, pomijając zdrewniałe, bezlistne dolne odcinki łodygi. Zbierać w pogodny dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych — wtedy zawartość olejku eterycznego jest najwyższa. Kwiat (same kwiatostany, bez łodyg) — w tym samym terminie, na początku kwitnienia, zanim brzeżne kwiaty języczkowe zaczną brązowieć; to surowiec o najwyższej zawartości olejku, przeznaczony na destylację i preparaty przeciwzapalne. Nie zbierać po deszczu i z roślin zakurzonych — susz szybko brunatnieje.
Olejek eteryczny (zwykle 0,2–1% w suchym zielu, więcej w kwiatostanach) o zmiennym składzie zależnym od poziomu ploidalności rośliny: w formach tetraploidalnych obecne proazuleny (achilicyna), które w czasie destylacji z parą wodną przekształcają się w ciemnoniebieski chamazulen; formy heksaploidalne proazulenów nie zawierają i dają olejek bezbarwny lub żółty. Poza tym w olejku: 1,8-cyneol, borneol, kamfora, β-pinen, sabinen, kariofilen. Laktony seskwiterpenowe (achillina, achilicyna, milefina) — nośnik goryczy i działania przeciwzapalnego. Flawonoidy: apigenina, luteolina i ich glikozydy, rutyna. Kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy). Garbniki. Zasady azotowe: achilleina (betaina) i cholina, tradycyjnie wiązane z działaniem hemostatycznym. Kumaryny, fitosterole, sole mineralne (potas, wapń), witamina K w niewielkiej ilości.
Napar z ziela: 1–2 łyżeczki (ok. 2 g) rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut POD PRZYKRYCIEM (olejek eteryczny jest lotny — bez przykrycia ucieka z parą). Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki: przed jedzeniem, gdy chodzi o apetyt i wydzielanie żółci, po jedzeniu — przy wzdęciach i skurczach. Kuracja trawienna 2–4 tygodnie. Napar wzmocniony (na krwawienia i dolegliwości miesiączkowe): 2 łyżki suszu na szklankę, parzyć 15 minut, pić 3 razy dziennie po pół szklanki przez kilka dni w okresie objawów. Nalewka: susz zalać alkoholem 40–50% w proporcji 1:5, macerować 2 tygodnie, wstrząsając, przecedzić; stosować 20–30 kropli w wodzie 2–3 razy dziennie po posiłkach. Do stosowania zewnętrznego mocniejszy napar: 3–4 łyżki suszu na pół litra wrzątku, parzyć 20 minut, przecedzić — jako okłady na rany i stany zapalne skóry, do przemywania, nasiadówek (10–15 minut) i kąpieli. Świeże, roztarte ziele przykładane na skaleczenia to najstarsze zastosowanie tej rośliny. Sok ze świeżego ziela: 1 łyżeczka 2–3 razy dziennie w kuracji wiosennej.
Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze NIE wyższej niż 35–40 °C — powyżej tego progu ulatnia się olejek eteryczny i surowiec traci najcenniejszy składnik. Rozkładać w cienkiej warstwie na siatkach albo suszyć w małych, luźnych pęczkach zawieszonych kwiatostanami w dół. Prawidłowo wysuszone ziele zachowuje szarozieloną barwę liści i biel kwiatów, łodygi łamią się z trzaskiem, a susz po roztarciu wyraźnie i przyjemnie pachnie. Surowiec zbrunatniały, o zapachu siana lub bez zapachu — bezwartościowy. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, z dala od źródeł ciepła. Nie rozdrabniać na zapas — po sproszkowaniu olejek szybko się ulatnia; rozcierać bezpośrednio przed użyciem. W mieszankach krwawnik dobrze łączy się z rumiankiem i miętą (mieszanki żołądkowe i przeciwskurczowe), z mniszkiem i dziurawcem (wątroba, drogi żółciowe), z pokrzywą i tasznikiem (mieszanki na obfite miesiączki), z korą dębu i szałwią (surowce ściągające do użytku zewnętrznego). Typowy błąd zbieraczy: ścinanie całych, zdrewniałych łodyg — nie mają wartości leczniczej, a rozcieńczają surowiec; do worka trafiają tylko wierzchołki. Drugi błąd: parzenie bez przykrycia. Zbieracz musi też odróżniać krwawnik od kwitnących biało baldaszkowatych (szczwół plamisty, blekot pospolity) — u krwawnika kwiatostan zbudowany jest z drobnych KOSZYCZKÓW, a liście są miękko owłosione i pocięte na tysiące odcinków; roztarte pachną korzennie, nie mysio ani nieprzyjemnie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.