Melissa officinalis
Bylina o cytrynowym zapachu liści — łagodny środek uspokajający i rozkurczowy, bezpieczny także dla dzieci.
Melisa lekarska to bylina z rodziny jasnotowatych, pochodząca z rejonu śródziemnomorskiego, w Polsce powszechnie uprawiana w ogrodach i na plantacjach, a lokalnie dziczejąca. Jej wartość opiera się na dwóch grupach składników: lotnym olejku o cytrynowym zapachu (cytral, cytronelal), odpowiedzialnym za działanie uspokajające i rozkurczowe, oraz kwasie rozmarynowym i innych polifenolach, którym melisa zawdzięcza działanie przeciwutleniające i przeciwwirusowe. To surowiec łagodny — nie zastępuje kozłka w bezsenności o silnym nasileniu, ale sprawdza się tam, gdzie napięcie nerwowe odbija się na żołądku i sercu. Kluczowa jest jakość surowca: melisa źle wysuszona traci olejek i jest praktycznie bezwartościowa.
Bylina o wysokości 30–90 cm, tworząca luźną, rozgałęzioną kępę z krótkiego, rozgałęzionego kłącza. Łodyga wzniesiona, wyraźnie czterokanciasta, rozgałęziona już od dołu, owłosiona, zielona. Liście naprzeciwległe, długoogonkowe, jajowate lub jajowatosercowate, długości 3–8 cm, o brzegu grubo i nierówno karbowano-piłkowanym, blaszce pomarszczonej (bulwiasto pofałdowanej między nerwami), jasnozielonej, z obu stron rzadko owłosionej, z wyraźnie wgłębioną, siateczkowatą nerwacją. To ulistnienie jest cechą pozwalającą odróżnić melisę od pokrzywy i od mięty: liść melisy jest szeroko jajowaty, jaśniejszy i po roztarciu wydziela wyraźny zapach cytryny (nie mentolu!). Kwiaty drobne, zebrane po kilka–kilkanaście w luźnych, jednostronnych okółkach pozornych w kątach górnych liści (nie tworzą efektownego szczytowego kłosa jak mięta). Korona dwuwargowa, długości 8–15 mm, początkowo biaława lub bladożółta, później białoróżowa; kielich dzwonkowaty, dwuwargowy, owłosiony. Owocem jest rozłupnia rozpadająca się na cztery drobne, jajowate, brunatne rozłupki. Roślina miododajna, oblatywana przez pszczoły — stąd ludowa nazwa „pszczelnik”. Z wiekiem zapach cytrynowy słabnie, a w drugiej połowie lata liście mogą nabierać nuty stęchłej.
Gatunek pochodzi z rejonu wschodniego Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu, gdzie rośnie dziko w widnych zaroślach i na skrajach lasów. W Polsce uprawiana od średniowiecza — w ogrodach przydomowych, na działkach oraz na plantacjach zielarskich (m.in. Lubelszczyzna, Wielkopolska). Miejscami dziczeje i utrzymuje się jako gatunek zawleczony na przychaciach, przy płotach, w zaroślach i na ruderalnych siedliskach w pobliżu dawnych upraw, głównie w cieplejszych rejonach południowej i zachodniej Polski. Nie jest to jednak gatunek rodzimy i nie tworzy trwałych populacji naturalnych.
Stanowisko słoneczne lub lekko półcieniste, ciepłe i osłonięte od wiatru — w pełnym słońcu liście mają najwięcej olejku, w cieniu roślina rośnie bujniej, ale surowiec jest słabszy. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, gliniasto-piaszczysta, umiarkowanie wilgotna, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Nie znosi gleb ciężkich, zlewnych i zalewanych. Wymaga równomiernej wilgotności — w suszy liście drobnieją i żółkną, ale stałe podmoknięcie prowadzi do gnicia korzeni i porażenia septoriozą. Mrozoodporność w polskich warunkach dobra: część nadziemna zamiera na zimę, a roślina odbija wiosną z kłącza; w ostre, bezśnieżne zimy młode rośliny (pierwszy rok) mogą wymarzać — warto je okryć stroiszem lub liśćmi. Plantację odnawia się co 3–5 lat, bo z wiekiem plon i zawartość olejku spadają. Nie zbierać z roślin porażonych rdzą i plamistością liści (brunatne plamy), z poboczy dróg ani z miejsc opryskiwanych.
liść (Melissae folium), rzadziej ziele (Melissae herba); olejek melisowy (Melissae aetheroleum) — bardzo drogi ze względu na niską wydajność
Liść — zbiera się od czerwca do sierpnia, najlepiej tuż przed kwitnieniem lub w samych jego początkach, gdy zawartość olejku eterycznego jest najwyższa; po pełnym rozkwicie liście gorzknieją, tracą aromat i twardnieją. W pierwszym roku uprawy jeden pokos (koniec lata), w latach następnych dwa pokosy: pierwszy w czerwcu (przed kwitnieniem), drugi w sierpniu–początku września, tak by roślina zdążyła się zregenerować przed zimą. Ścinać w słoneczny, suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych. Ścina się całe ulistnione pędy 10–15 cm nad ziemią, a po wysuszeniu obrywa lub przeciera liście, odrzucając łodygi (zawierają znikome ilości olejku i tylko obniżają jakość surowca). Do celów kulinarnych i na świeże napary liście można zbierać przez cały sezon, sukcesywnie.
Olejek eteryczny — bardzo lotny i występujący w małych ilościach (w suchym liściu zwykle poniżej 0,3%, często 0,05–0,2%; stąd wysoka cena olejku melisowego). Jego głównymi składnikami są aldehydy monoterpenowe odpowiadające za zapach cytryny: cytral (mieszanina geranialu i neralu), cytronelal, a także geraniol, linalol, kariofilen i jego tlenek. Kwasy fenolowe — najważniejszy kwas rozmarynowy (zwykle kilka procent suchej masy, główny nośnik działania przeciwwirusowego i przeciwutleniającego), obok kwasu kawowego, chlorogenowego, ferulowego. Garbniki katechinowe (kilka procent) — dają lekkie działanie ściągające. Flawonoidy (luteolina, apigenina, kwercetyna i ich glikozydy), triterpeny (kwas ursolowy i oleanolowy), gorycze, śluzy, żywice, sole mineralne. Warto pamiętać, że gotowy susz może zawierać śladowe ilości olejku, jeśli był źle suszony — wtedy pozostają tylko polifenole i garbniki.
Napar: 1–2 łyżeczki (2–4 g) suszonego liścia na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut (przykrycie jest tu konieczne — olejek jest skrajnie lotny), przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po szklance; na sen — jedna szklanka na 30–60 minut przed położeniem się. Przy dolegliwościach żołądkowych pić po jedzeniu, przy nerwicy — między posiłkami. Ze świeżych liści: pełna garść na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10 minut — świeży surowiec ma najwięcej olejku i jest wyraźnie skuteczniejszy niż stary susz. Dla dzieci (powyżej 1. roku życia) — napar o połowę słabszy, 2–3 razy dziennie po kilka łyżek; melisa jest jednym z niewielu ziół uspokajających bezpiecznych dla dzieci. Nalewka: 1 część suchego liścia na 5 części alkoholu 40–60%, macerować 2 tygodnie; 20–40 kropli 2–3 razy dziennie lub jednorazowo wieczorem. Wino melisowe: garść świeżych liści na butelkę białego wina, macerować tydzień, pić po kieliszku wieczorem (tradycyjne). Kąpiel uspokajająca: 50–100 g ziela zalać litrem wrzątku, po 20 minutach wlać do wanny; szczególnie polecana dla dzieci nadpobudliwych. Na opryszczkę: okłady z bardzo mocnego naparu (2 łyżki na pół szklanki wody) lub maść melisowa, przykładane 3–5 razy dziennie od pierwszych objawów mrowienia.
Melisa jest surowcem, przy którym suszenie decyduje o wszystkim. Suszyć BEZWZGLĘDNIE w cieniu i przewiewie, w temperaturze nieprzekraczającej 35 °C, w cienkiej warstwie, szybko — liść suszony wolno lub w zbyt wysokiej temperaturze brunatnieje i traci cytrynowy zapach, a wraz z nim niemal całą wartość. Surowiec suszony na słońcu jest bezwartościowy. Dobrze wysuszona melisa jest jasno- lub szarozielona (nigdy brunatna), krucha, a po roztarciu w palcach wydziela wyraźny zapach cytryny. Brak zapachu = surowiec do wyrzucenia; taki „susz” to najczęściej spotykana wada melisy z handlu. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, maksymalnie 12 miesięcy — po roku olejku praktycznie nie ma. Jeśli to możliwe, pracować na świeżym surowcu lub mrozić liście. Łodyg nie używać. W mieszankach: z kozłkiem i chmielem (bezsenność — melisa łagodzi, kozłek działa mocniej), z rumiankiem i miętą (żołądek nerwowy), z lawendą i dziurawcem (nastrój i napięcie), z głogiem i serdecznikiem (kołatania serca), z koprem włoskim i anyżem (kolki niemowlęce). Typowy błąd: parzenie melisy bez przykrycia — olejek uchodzi z parą. Drugi błąd: mylenie melisy z melisą turecką (pszczelnikiem mołdawskim, Dracocephalum moldavica), która ma podobny zapach, lecz inny skład i inne, słabsze działanie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.