Citrus limon
Owoc cytrynowca — źródło witaminy C, kwasu cytrynowego i olejku ze skórki; w zielarstwie surowiec pomocniczy, wykrztuśny i poprawiający smak.
Cytryna jest w zielarstwie surowcem skromnym, ale niezastąpionym: rzadko bywa głównym lekiem, za to nieustannie towarzyszy innym ziołom. Sok zakwasza napary, poprawia ich smak i stabilizuje barwę antocyjanów, skórka daje olejek eteryczny i gorycz, a witamina C wspiera odporność i wchłanianie żelaza z roślin. Surowcem farmakopealnym jest przede wszystkim skórka (Limonis pericarpium) i olejek z niej wytłaczany. Warto pamiętać, że mit 'cytryna leczy przeziębienie' jest mocno przesadzony — jej rzeczywista rola to wsparcie, korekta smaku i dostarczenie kwasu askorbinowego, a nie działanie przeciwwirusowe.
Wiecznie zielone drzewo lub duży krzew wysokości 3–6 m, o luźnej, nieregularnej koronie i pędach zaopatrzonych w sztywne, ostre ciernie wyrastające w kątach liści — cecha odróżniająca od wielu innych cytrusów uprawnych. Liście skrętoległe, pojedyncze, skórzaste, jajowate do eliptycznych, długości 6–12 cm, o brzegu drobno i regularnie ząbkowanym (piłkowanym), ostro zakończone, z góry ciemnozielone i błyszczące, spodem jaśniejsze; ogonek liściowy tylko wąsko oskrzydlony lub prawie nieoskrzydlony (u pomarańczy oskrzydlenie jest wyraźnie szersze — to praktyczna cecha diagnostyczna); blaszka pod światło wyraźnie przeświecająco punktowana od zbiorników olejkowych, po roztarciu silnie pachnie cytryną. Młode pędy i pąki często czerwonawo nabiegłe. Kwiaty pojedyncze lub w skąpych, kilkukwiatowych gronach w kątach liści; płatków zwykle 5, mięsistych, białych, od spodu i w pąku różowofioletowych, pręcików liczne (20–40), zrośnięte nasadami w pęczki; silnie pachnące. Owoc to jagoda typu hesperydium — jajowaty do elipsoidalnego, długości 5–9 cm, zakończony charakterystycznym stożkowatym brodawkowatym wyrostkiem (sutkiem) na szczycie; skórka jasnożółta, grubawa, gruzełkowata, gęsto usiana zbiornikami olejkowymi, pod nią biały, gąbczasty albedo; miąższ podzielony na 8–10 komór wypełnionych soczystymi, bardzo kwaśnymi wypustkami sokowymi, z kilkoma białymi, spiczastymi nasionami. Roślina kwitnie i owocuje właściwie przez cały rok, często jednocześnie. System korzeniowy palowy z rozbudowanymi korzeniami bocznymi; drzewa uprawne są szczepione na podkładkach.
Gatunek nie występuje dziko — to mieszaniec (prawdopodobnie cytron × gorzka pomarańcza), powstały w Azji Południowej, znany z uprawy od tysiąca lat, sprowadzony do basenu Morza Śródziemnego przez Arabów. Uprawiany w strefie subtropikalnej i śródziemnomorskiej: Hiszpania, Włochy (Sycylia, Kampania), Grecja, Turcja, Argentyna, Meksyk, USA (Kalifornia, Floryda), Indie, RPA. Do Polski trafia jako świeży owoc — najczęściej z Hiszpanii, Włoch, Turcji i Argentyny — oraz jako suszona skórka i olejek. W polskim gruncie nie ma szans; u nas hodowana wyłącznie jako roślina doniczkowa i oranżeryjna, zimowana w chłodnym, jasnym pomieszczeniu.
Stanowisko w pełnym słońcu, osłonięte od wiatru. Gleba przepuszczalna, próchniczna, piaszczysto-gliniasta, umiarkowanie wilgotna, o odczynie lekko kwaśnym (pH ok. 5,5–6,5); nie znosi gleb wapiennych i zasadowych — reaguje chlorozą — ani zastoisk wody. Wymaga regularnego nawożenia. Mrozoodporność bardzo słaba: cytryna jest jednym z wrażliwszych cytrusów, uszkodzenia pojawiają się już przy lekkim mrozie, kilka stopni poniżej zera zabija pędy. W Polsce uprawa gruntowa niemożliwa; w doniczce zimować w temperaturze 5–12 °C, w jasnym miejscu, ograniczając podlewanie — najczęstszym błędem jest zimowanie w ciepłym pokoju bez światła, po którym roślina zrzuca liście. Nie zbierać skórki z owoców niewiadomego pochodzenia do celów spożywczych i leczniczych — skórka cytrusów jest rutynowo woskowana i traktowana środkami przeciwgrzybiczymi po zbiorze (m.in. imazalil, tiabendazol, difenylamina); do skórki używaj wyłącznie owoców z uprawy ekologicznej lub oznaczonych jako niewoskowane.
skórka owocu, czyli owocnia zewnętrzna (Limonis pericarpium), sok (Limonis succus), olejek eteryczny wytłaczany na zimno ze skórki (Limonis aetheroleum); w handlu również suszona skórka i skórka kandyzowana. Surowiec o umiarkowanym, wspomagającym znaczeniu leczniczym — nie jest ziołem o silnym działaniu farmakologicznym.
Owoce — w krajach uprawy zbierane niemal przez cały rok, z głównym szczytem zimowym (grudzień–marzec dla owoców śródziemnomorskich; sycylijska 'primofiore' jesienią, 'verdello' latem). Do celów zielarskich owoc zbiera się dojrzały, ale jędrny, o skórce w pełni wybarwionej. Skórka — pozyskiwana ze świeżych owoców natychmiast po umyciu: ściera się lub obiera wyłącznie żółtą warstwę zewnętrzną (flawedo), bez białego albedo, które jest gorzkie i pozbawione olejku; suszy w cieniu, w temperaturze do 35 °C, na sitach w cienkiej warstwie. Sok — wyciskany na świeżo, tuż przed użyciem; witamina C rozkłada się w kontakcie z powietrzem i światłem w ciągu godzin. Olejek — wytłaczany na zimno ze świeżej skórki (nie destylowany — destylacja niszczy jego charakter). W Polsce zbiór z upraw domowych możliwy, ale ilościowo bez znaczenia.
Sok: kwasy organiczne — przede wszystkim kwas cytrynowy (główny składnik, nadający kwaśny smak i wiążący wapń), obok niego kwas jabłkowy; witamina C (kwas askorbinowy) w ilości istotnej odżywczo, ale nie tak wysokiej, jak głosi popularny mit — porzeczka czarna, dzika róża czy papryka mają jej wielokrotnie więcej; cukry proste, sole mineralne (głównie potas), flawonoidy. Skórka: olejek eteryczny (dominuje limonen, obok niego β-pinen, γ-terpinen, cytral, geranial, neral, cytronelal — to one dają zapach), flawanony i ich glikozydy (hesperydyna, eriocytryna, naringina), polimetoksyflawony, kumaryny i furanokumaryny (bergapten, oksypeucedanina — odpowiedzialne za fotouczulenie), pektyny (zwłaszcza w albedo), gorycze, karotenoidy. Nasiona: gorzkie limonoidy (limonina).
Napar ze skórki: 1 łyżeczka suszonej skórki (lub skórka z połowy świeżej cytryny, wyłącznie z owoców niewoskowanych) na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem; pić po jedzeniu jako środek wiatropędny i poprawiający trawienie. Sok: wyciskać na świeżo; typowo sok z połowy cytryny na szklankę letniej wody, pity rano — jako źródło witaminy C i w profilaktyce kamicy wapniowo-szczawianowej pije się większe ilości (rzędu soku z 2–4 cytryn dziennie w rozcieńczeniu, w porozumieniu z lekarzem). NIE dodawać soku do wrzącego naparu — wysoka temperatura rozkłada witaminę C; dodać dopiero do napoju przestudzonego poniżej ok. 60 °C. Sok świetnie stabilizuje barwę naparów z hibiskusa, aronii i malwy (antocyjany czerwienieją w kwaśnym środowisku). Klasyczne mieszanki: napar z lipy/kwiatu bzu czarnego + sok z cytryny + miód (napotnie, przy przeziębieniu); imbir + cytryna + miód (na gardło); melisa + cytryna (uspokajająco). Nalewka i syrop ze skórek — jako aromat i corrigens gorzkich mieszanek. Olejek eteryczny: do dyfuzora, do kosmetyków w rozcieńczeniu do ok. 1–2%; UWAGA — olejek jest fototoksyczny, po aplikacji na skórę nie wystawiać jej na słońce przez co najmniej 12 godzin. Nie stosować nierozcieńczonego olejku na skórę.
Do skórki używaj wyłącznie owoców ekologicznych lub jednoznacznie oznaczonych jako niewoskowane i nietraktowane po zbiorze — konwencjonalne cytryny są pokrywane woskiem i fungicydami, których nie zmyjesz wodą (szorowanie szczotką pod gorącą wodą usuwa część, ale nie wszystko). Obierając skórkę, zdejmuj tylko żółtą warstwę — biały albedo jest gorzki, nie zawiera olejku i psuje smak naparu. Suszyć skórkę szybko, w cienkiej warstwie, w temperaturze do 35 °C — wyższa ulatnia olejek; dobrze wysuszona skórka jest krucha, intensywnie pachnąca i zachowuje żółty kolor. Przechowywać w szczelnych, ciemnych słoikach, do roku; skórka zbrunatniała i bez zapachu jest bezwartościowa. Owoc jędrny, ciężki w dłoni i o cienkiej, gładkiej skórce ma najwięcej soku; gruba, gruzełkowata skórka to więcej olejku, mniej soku. Cytryny przechowywać w lodówce — w temperaturze pokojowej szybko pleśnieją. Sok w kontakcie z metalem (żeliwo, aluminium) ciemnieje i nabiera metalicznego posmaku — używaj naczyń szklanych lub ceramicznych. Nasion nie rozgniatać — zawierają gorzkie limonoidy. Olejek cytrynowy szybko się utlenia (limonen) i staje się uczulający — kupuj małe butelki, trzymaj w lodówce, zużywaj w ciągu roku od otwarcia.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.