Thymus vulgaris
Drobnolistna krzewinka o silnym, tymolowym zapachu — najskuteczniejsze zioło wykrztuśne i przeciwbakteryjne w chorobach dróg oddechowych.
Tymianek pospolity to śródziemnomorska krzewinka, w Polsce uprawiana, którą łatwo pomylić z rodzimą macierzanką piaskową (Thymus serpyllum) — surowce mają podobne działanie, ale tymianek zawiera znacznie więcej olejku i tymolu, i to on jest surowcem farmakopealnym. Ziele tymianku łączy trzy działania kluczowe w infekcjach dróg oddechowych: rozrzedza gęstą wydzielinę, pobudza ruch rzęsek nabłonka oskrzeli i działa silnie przeciwbakteryjnie. Dodatkowo znosi skurcz oskrzeli, przez co jest pierwszym wyborem przy kaszlu suchym, męczącym i spastycznym — również przy krztuścu. To także jeden z najsilniejszych naturalnych środków przeciwdrobnoustrojowych używanych zewnętrznie.
Niska, gęsta, silnie rozgałęziona krzewinka o wysokości 15–40 cm, tworząca zwartą, poduchowatą kępę o zdrewniałej podstawie. Łodygi wzniesione lub podnoszące się, czterokanciaste, u dołu zdrewniałe i brunatnoszare, w górze zielne i gęsto krótko owłosione. Liście naprzeciwległe, bardzo drobne (4–10 mm długości, 1–3 mm szerokości), siedzące lub krótkoogonkowe, lancetowate do jajowatoeliptycznych, o brzegu całobrzegim i charakterystycznie podwiniętym ku dołowi (cecha diagnostyczna odróżniająca od macierzanki, u której brzeg jest płaski); blaszka od spodu biało kutnerowata, od góry ciemnozielona, z widocznymi punktowymi gruczołami olejkowymi. Kwiatostan to szczytowa główkowata lub przerywana wiecha pozornych okółków. Kwiaty drobne, dwuwargowe, bladoróżowe, liliowe lub prawie białe, długości 4–6 mm, z kielichem dwuwargowym, owłosionym w gardzieli. Owoc to rozłupnia rozpadająca się na cztery drobne, gładkie, brunatne rozłupki. Korzeń palowy, zdrewniały, silnie rozgałęziony. Cała roślina po roztarciu wydziela intensywny, ostry, ziołowo-korzenny zapach tymolowy.
Gatunek pochodzący z zachodniej i środkowej części basenu Morza Śródziemnego (Hiszpania, południowa Francja, Włochy), gdzie rośnie dziko na suchych, wapiennych zboczach, w garigach i na kamienistych murawach. W Polsce nie występuje w stanie dzikim — wyłącznie w uprawie: na plantacjach zielarskich (Lubelszczyzna, Wielkopolska), w ogrodach i na działkach, często też w donicach. Jego rodzimym odpowiednikiem, powszechnie zbieranym ze stanowisk naturalnych, jest macierzanka piaskowa, rosnąca na suchych murawach, wydmach, piaszczystych ugorach i widnych borach sosnowych całej Polski.
Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe, osłonięte — w półcieniu roślina rozciąga się, gnije i traci olejek. Gleba lekka, przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta lub kamienista, uboga do średnio zasobnej, koniecznie zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,5). Nie znosi gleb ciężkich, kwaśnych i wilgotnych — nadmiar wody zimą zabija roślinę pewniej niż mróz. Suszę znosi doskonale; przenawożenie azotem daje bujną, wodnistą zieleninę o niskiej zawartości olejku. Mrozoodporność w polskim klimacie ograniczona — w łagodne zimy przezimuje, ale bezśnieżne mrozy poniżej −15 do −20 °C często wymrażają rośliny, zwłaszcza na wschodzie kraju i na mokrych glebach. Uprawę traktuje się zwykle jako 3–4-letnią; na zimę warto kopczykować i okryć stroiszem, unikając szczelnych folii (zaparzenie). Cięcie formujące wiosną, nie w drewno. Nie zbierać surowca z upraw przy ruchliwych drogach ani z roślin nawożonych gnojówką tuż przed zbiorem.
ziele (Thymi herba) — ulistnione wierzchołki pędów bez zdrewniałych łodyg; olejek tymiankowy (Thymi aetheroleum)
Ziele — zbiera się w pełni kwitnienia (w Polsce zwykle czerwiec–lipiec, przy drugim pokosie sierpień–wrzesień), gdy zawartość olejku i tymolu jest najwyższa. Ścinać w słoneczny, suchy dzień, po obeschnięciu rosy, około południa lub wczesnym popołudniem — wtedy stężenie olejku w liściach jest największe. W pierwszym roku uprawy jeden pokos (koniec lata), w latach następnych dwa: pierwszy w pełni kwitnienia, drugi najpóźniej do początku września, tak by roślina zdążyła odbudować pędy i zdrewnieć przed zimą. Ścinać nożem lub sekatorem 5–10 cm nad ziemią, wyłącznie zieloną część pędu — nie wcinać się w drewno, bo osłabia to roślinę i zanieczyszcza surowiec. Macierzankę piaskową zbiera się z kolei od czerwca do sierpnia, w pełni kwitnienia, ścinając ziele bez wyrywania darni.
Olejek eteryczny (w suchym zielu zwykle 1–2,5%, farmakopealne minimum ok. 1,2%), w którym dominują fenole monoterpenowe: tymol (główny składnik, w zależności od chemotypu i pochodzenia zwykle około 30–55% olejku) oraz karwakrol (jego izomer, kilka do kilkunastu procent). Poza tym p-cymen i γ-terpinen (prekursory tymolu), linalol, borneol, 1,8-cyneol, kamfen. Uwaga: tymianek występuje w wyraźnych chemotypach (tymolowy, karwakrolowy, linalolowy, geraniolowy) — do celów leczniczych właściwy jest chemotyp tymolowy. Garbniki (do kilku procent), kwasy fenolowe z kwasem rozmarynowym na czele, flawonoidy (apigenina, luteolina, tymonina, cyrsilineol), triterpeny (kwas ursolowy i oleanolowy), gorycze, saponiny, sole mineralne (m.in. mangan). Tymol i karwakrol odpowiadają za działanie przeciwdrobnoustrojowe, flawonoidy za rozkurczowe, saponiny i olejek za wykrztuśne.
Napar: 1 łyżeczka (ok. 1,5–2 g) rozdrobnionego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut BEZ ODKRYWANIA (olejek jest lotny — pod przykryciem skrapla się z powrotem do naparu), przecedzić. Pić ciepły 2–3 razy dziennie po pół–całej szklance, po jedzeniu; przy kaszlu można osłodzić miodem. Dla dzieci powyżej 3. roku życia — napar dwukrotnie słabszy, w dawkach po 1–2 łyżki kilka razy dziennie. Syrop tymiankowy: mocny napar (2 łyżki ziela na szklankę wody) zmieszać z miodem lub cukrem w proporcji 1:1, podgrzać bez gotowania; podawać 1 łyżeczkę–1 łyżkę kilka razy dziennie. Nalewka: 1 część ziela na 5 części alkoholu 60–70%, macerować 2 tygodnie; 20–30 kropli 2–3 razy dziennie w wodzie, lub do płukanek (1 łyżeczka na pół szklanki wody). Płukanka na gardło: 1–2 łyżki ziela na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut, płukać ciepłym 3–4 razy dziennie. Inhalacja: 1 łyżka ziela lub 2–3 krople olejku na miskę gorącej wody, oddychać parą 5–10 minut pod ręcznikiem (nie u małych dzieci i nie przy astmie). Kąpiel: 100 g ziela zaparzyć w 2 litrach wrzątku, po 20 minutach wlać do wanny. Olejek tymiankowy wyłącznie zewnętrznie i rozcieńczony (0,5–1% w oleju bazowym) — nierozcieńczony powoduje oparzenia skóry.
Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — powyżej ulatnia się olejek, a wraz z nim cała wartość surowca. Suszenie na słońcu lub w gorącej suszarni to najczęstszy błąd: surowiec pozostaje ładny, ale bezzapachowy i bezużyteczny. Ziele suszyć w pęczkach zawieszonych kwiatostanami w dół albo rozłożone cienką warstwą; po wysuszeniu przetrzeć przez sito i odrzucić zdrewniałe łodyżki — surowiec farmakopealny to praktycznie same liście i kwiaty. Dobry tymianek jest szarozielony z domieszką różowawych kwiatów, rozcierany w palcach pozostawia mocny, kłujący zapach tymolowy i pali w język. Surowiec brunatny, bez zapachu, z dużym udziałem łodyg — odrzucić. Przechowywać w szczelnych ciemnych słoikach do 12 miesięcy; w papierowej torebce olejek uciekają w kilka tygodni. W mieszankach: z podbiałem, prawoślazem i babką (kaszel — tymianek rozrzedza, śluzy osłaniają), z anyżem i koprem włoskim (mieszanki dziecięce na kaszel i wzdęcia), z szałwią (gardło), z lukrecją (oskrzela), z miętą i rumiankiem (żołądek). Klasyczny błąd praktyczny: parzenie tymianku pod przykryciem i długie gotowanie — traci się frakcję lotną, zostaje tylko garbnik. Drugi błąd: mylenie surowca z macierzanką (Thymus serpyllum) — macierzanka jest słabsza (mniej olejku, mniej tymolu), łagodniejsza i lepiej znoszona przez dzieci, ale nie jest równoważnym zamiennikiem w dawkowaniu.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.