Lawenda

Opis

Lawenda wąskolistna pochodzi z suchych, wapiennych zboczy zachodniej części basenu Morza Śródziemnego, ale w Polsce od dawna udaje się w uprawie i w cieplejszych rejonach zimuje bez okrycia. W ziołolecznictwie liczy się przede wszystkim kwiat i pozyskiwany z niego olejek o wysokiej zawartości linalolu i octanu linalilu — para związków, której lawenda zawdzięcza działanie uspokajające i przeciwlękowe. To jeden z niewielu surowców ziołowych, którego działanie w stanach lękowych zostało potwierdzone w badaniach klinicznych (doustny preparat z olejku). Uwaga: pod nazwą „lawenda” sprzedaje się często lawandynę (Lavandula × intermedia), o olejku bogatszym w kamforę i słabszym działaniu uspokajającym.

Wygląd

Zimozielona, silnie aromatyczna krzewinka (półkrzew) wysokości 30–60 cm (w uprawie do 80 cm), tworząca zwartą, półkulistą kępę o zdrewniałej, rozgałęzionej nasadzie. Pędy kwiatonośne zielne, wzniesione, CZTEROKANCIASTE, sinozielone od gęstych, gwiazdkowatych włosków, bezlistne w górnej części. Liście naprzeciwległe, siedzące lub krótkoogonkowe, WĄSKO równowąskolancetowate (2–5 cm długości, 2–5 mm szerokości), o brzegu całobrzegim i podwiniętym ku spodowi, tępo zakończone, szarozielone do sinozielonych od filcowatego owłosienia; młode liście są wyraźniej srebrzyste. Kwiatostan szczytowy: PRZERWANY KŁOS złożony z 5–10 dobrze od siebie oddzielonych nibyokółków (po 6–10 kwiatów każdy), osadzony na długiej, bezlistnej szypule — to cecha diagnostyczna. Przysadki rombowate do jajowatych, błoniaste, brunatnawe, wyraźnie unerwione. Kielich rurkowaty, 5-ząbkowy, gęsto owłosiony, siny do fioletowawego, z licznymi gruczołkami olejkowymi; korona dwuwargowa, o barwie niebieskofioletowej do lawendowej (rzadziej biała lub różowa u odmian). Odróżnienie od lawandyny (Lavandula × intermedia): lawandyna jest wyraźnie większa (do 1 m), ma dłuższe szypuły, kłos często rozgałęziony u nasady (2 boczne kłosy) i pachnie bardziej kamforowo. Odróżnienie od lawendy francuskiej (L. stoechas): ta ma zbity, jajowaty kłos zwieńczony pęczkiem długich, fioletowych, „uszatych” przysadek — w Polsce nie zimuje. Owoc: czterodzielna rozłupnia rozpadająca się na 4 gładkie, brunatne rozłupki. Korzeń palowy, silnie zdrewniały, głęboko sięgający.

Gdzie rośnie

W Polsce nie występuje dziko — wyłącznie w uprawie: w ogrodach przydomowych, na rabatach, w ogrodach ziołowych i na plantacjach zielarskich (m.in. Lubelszczyzna, Podkarpacie, okolice Krakowa, coraz częściej także pola lawendowe prowadzone agroturystycznie). Sporadycznie utrzymuje się jako uciekinier z upraw na suchych, nasłonecznionych, wapiennych murach i skarpach, ale trwałych populacji nie tworzy. Naturalny zasięg: suche, kamieniste zbocza wapienne zachodniej części basenu Morza Śródziemnego, do 1800 m n.p.m.

Warunki

Stanowisko WYBITNIE słoneczne, ciepłe, osłonięte od zimnych wiatrów — w cieniu lawenda wybuja, nie kwitnie i wypada. Gleba przepuszczalna, lekka, kamienista lub piaszczysto-gliniasta, UBOGA — na glebie żyznej i przenawożonej rośnie bujnie, ale zawiera mało olejku i źle zimuje. Wymaga dobrego drenażu; stojąca woda i mokre, ciężkie gliny zimą to najczęstsza przyczyna wypadania roślin — lawenda ginie zimą nie od mrozu, lecz od WILGOCI. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0), lubi wapń — warto wapnować, ściółkować żwirem lub grysem wapiennym, nie korą i nie torfem. Sucholubna, wymagająca podlewania tylko w pierwszym roku i w skrajnej suszy. Mrozoodporność umiarkowana (strefy 5b–9): odmiany wąskolistne w Polsce zimują na ogół dobrze, ale w bezśnieżne, mokre zimy przemarzają — okryć stroiszem, NIE folią ani agrowłókniną szczelnie (zaparza się). Kluczowa jest przycinka: co roku po kwitnieniu skracać pędy o ok. 1/3, wiosną (kwiecień) przyciąć nad zielonymi pąkami — nigdy nie ciąć w stare drewno, bo nie odbije. Rośliny po 8–10 latach rozłożyste i zdrewniałe, wymieniać. Nie zbierać lawendy z rabat miejskich i pasów przydrożnych — jest tam masowo sadzona i regularnie opryskiwana oraz zanieczyszczona pyłem.

Surowiec

kwiat (Lavandulae flos), olejek eteryczny (Lavandulae aetheroleum)

Termin zbioru

Kwiat — czerwiec–lipiec (w Polsce zwykle koniec czerwca i lipiec, przy ciepłej wiośnie już od połowy czerwca; odmiany późne do sierpnia). Zbierać, gdy w nibyokółkach rozwinęła się ok. 1/3–1/2 kwiatów, a reszta pozostaje w pąkach — to moment najwyższej zawartości olejku i najlepszej trwałości barwy; kwiat w pełnym rozkwicie osypuje się przy suszeniu i szybko szarzeje. Do destylacji olejku zbiera się nieco później, w pełni kwitnienia. Zbiór w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, najlepiej w godzinach przedpołudniowych (10–12), gdy zawartość olejku jest szczytowa — w upalne popołudnie olejek częściowo ulatnia się. Ścinać sekatorem lub sierpem całe pędy kwiatostanowe z kilkucentymetrowym kawałkiem szypuły, wiązać w luźne pęczki. Zbiór jest jednocześnie zabiegiem pielęgnacyjnym — po nim roślinę dociąć.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny (w suchym kwiecie zwykle 1–3%; Farmakopea Europejska wymaga min. 1,3% w całym kwiecie): składniki główne to linalol i octan linalilu, które łącznie stanowią zwykle ponad połowę olejku (Farmakopea określa dla olejku m.in. zawartość linalolu ok. 20–45% i octanu linalilu ok. 25–46%). Dalej: lawandulol i octan lawandulilu, β-ocymen, terpinen-4-ol, 1,8-cyneol i kamfora — te dwa ostatnie w olejku DOBREJ lawendy wąskolistnej występują w ilościach niewielkich (kamfora poniżej ok. 1%); wysoka zawartość kamfory i cyneolu zdradza lawandynę lub lawendę szerokolistną i jest dyskwalifikująca dla surowca uspokajającego. Poza olejkiem: garbniki (kilka procent), kwasy fenolowe (rozmarynowy, kawowy), flawonoidy (luteolina, apigenina i ich pochodne), triterpeny (kwas ursolowy, oleanolowy), kumaryny (m.in. herniaryna), fitosterole, gorycze, żywice.

Właściwości

Uspokajająco, przeciwlękowo (anksjolitycznie) i ułatwiająco zasypianie — najlepiej udokumentowane działanie surowca; przypisywane linalolowi i octanowi linalilu, które modulują przekaźnictwo w OUN (m.in. wpływ na kanały wapniowe, bez uzależnienia i bez upośledzenia sprawności psychomotorycznej — w tym lawenda różni się korzystnie od benzodiazepin). Poprawia jakość snu, skraca czas zasypiania, zmniejsza napięcie i niepokój, także w zaburzeniach lękowych o łagodnym nasileniu. Rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego — łagodzi dolegliwości żołądkowe o podłożu nerwowym, wzdęcia i kolkę. Wiatropędnie, żółciopędnie w niewielkim stopniu. Przeciwbakteryjnie, przeciwgrzybiczo i przeciwwirusowo (olejek — dobrze udokumentowane in vitro), odkażająco. Przeciwzapalnie i przyspieszająco gojenie — olejek lawendowy jest jednym z nielicznych olejków, które tradycyjnie stosuje się w niewielkiej ilości nierozcieńczone punktowo na oparzenia i ukąszenia (z tego zwyczaju wywodzi się nowoczesna aromaterapia). Przeciwbólowo i rozluźniająco na mięśnie — w kąpielach i masażach. Przeciw bólom głowy napięciowym, przy nerwobólach i migrenach (wcieranie w skronie). Odstraszająco na mole i owady — klasyczne zastosowanie woreczków z suszem w szafie.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki (1–2 g) kwiatu na szklankę wrzątku, parzyć POD PRZYKRYCIEM 10 minut. Pić 2–3 razy dziennie, a przy problemach ze snem szklankę na 30–60 minut przed położeniem się. Smak wyraźnie gorzkawo-korzenny — w mieszankach dawkować oszczędnie, bo lawenda dominuje. Nalewka: 1 część kwiatu na 5 części alkoholu 60–70%, macerować 2 tygodnie, przecedzić; 20–40 kropli na wodę 2–3 razy dziennie przy napięciu nerwowym. Kąpiel uspokajająca: 50–100 g kwiatu zalać 1–2 l wrzątku, zaparzyć 20 minut pod przykryciem, przecedzić i wlać do wanny; kąpiel 15–20 minut, wieczorem, w wodzie ok. 37 °C. Aromaterapia: 3–5 kropli olejku do kominka lub dyfuzora; 2–3 krople na poduszkę lub chusteczkę przy poduszce. Olejek do masażu: rozcieńczyć do 1–3% w oleju bazowym (ok. 10–20 kropli na 50 ml oleju), wcierać w kark, barki i skronie przy napięciu i bólu głowy. Punktowo, na niewielkie oparzenia, ukąszenia owadów i zmiany trądzikowe — 1–2 krople nierozcieńczonego olejku (jedyne uzasadnione użycie nierozcieńczone, i tylko na mały obszar). Doustne preparaty standaryzowanego olejku (80 mg dziennie) — postać o potwierdzonym klinicznie działaniu przeciwlękowym; efekt ocenia się po 2–4 tygodniach regularnego stosowania. Woreczki z suszem do szafy przeciw molom — odświeżać co sezon, zgniatając susz w dłoni.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C (maksymalnie 40 °C) — lawenda suszona w słońcu i w wysokiej temperaturze traci olejek i barwę, a kwiaty blakną do szarości. Najlepsza metoda: luźne pęczki zawieszone kwiatostanami W DÓŁ w ciemnym, przewiewnym pomieszczeniu (strych, stodoła); ciemność jest tu istotna, bo światło rozkłada barwniki. Po wysuszeniu kwiaty osypać z szypuł, przecierając pęczek nad płótnem — szypuły odrzucić, surowcem jest sam kwiat. Dobry susz: intensywnie fioletowoniebieski (nie szary!), o silnym, słodko-kwiatowym, lekko kamforowym zapachu utrzymującym się po roztarciu w palcach. Zapach mocno kamforowy, „terpentynowy” zdradza lawandynę — do woreczków przeciw molom nada się, do naparu uspokajającego nie. Przechowywać do 12–18 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach; lawenda trzyma zapach dłużej niż większość surowców olejkowych, ale i tak traci go stopniowo. W mieszankach: z melisą, chmielem i kozłkiem (bezsenność, napięcie), z rumiankiem i melisą (nerwica żołądka), z serdecznikiem i głogiem (nerwica serca, kołatania), z miętą (mieszanki rozkurczowe). Dawkować ostrożnie — 5–10% mieszanki wystarczy, bo lawenda przebija smakiem i zapachem wszystko inne. Typowe błędy: (1) zbiór w pełnym rozkwicie — kwiaty osypują się i szarzeją; (2) suszenie na słońcu; (3) kupowanie „olejku lawendowego” bez podanej nazwy gatunkowej i chemotypu — najczęściej jest to olejek z lawandyny albo syntetyczna kompozycja zapachowa, bez działania leczniczego; szukać oznaczenia Lavandula angustifolia i wyników GC (linalol + octan linalilu). Kwiaty lawendy nadają się też do kuchni: do ciast, lodów, cukru lawendowego i mieszanek ziół prowansalskich — w bardzo małych ilościach, bo przedawkowana daje smak mydła.

Przeciwwskazania

Nadwrażliwość na lawendę i inne rośliny jasnotowate; olejek lawendowy jest jedną z częstszych przyczyn alergicznego kontaktowego zapalenia skóry wśród olejków eterycznych (uczula głównie utleniony, stary olejek — olejek zjełczały, długo przechowywany w niepełnej butelce ma dużo silniejszy potencjał uczulający). Nie stosować olejku nierozcieńczonego na duże powierzchnie skóry i na skórę uszkodzoną. Olejek doustnie tylko w gotowych, przeznaczonych do tego preparatach — samodzielne przyjmowanie olejku eterycznego doustnie grozi podrażnieniem błon śluzowych i uszkodzeniem wątroby. Możliwe nasilenie działania leków uspokajających, nasennych i przeciwlękowych (benzodiazepiny, leki nasenne, opioidy) oraz alkoholu — zachować ostrożność, nie łączyć bez konsultacji. Preparaty doustne mogą powodować odbijanie o zapachu lawendy i łagodne dolegliwości żołądkowe. Pojawiły się doniesienia o możliwym słabym działaniu estrogennym i antyandrogennym olejków lawendowego i z drzewa herbacianego (opisy ginekomastii przedpokwitaniowej u chłopców regularnie stosujących kosmetyki z tymi olejkami) — dane są niejednoznaczne, ale zaleca się ostrożność w długotrwałym stosowaniu kosmetyków lawendowych u dzieci. CIĄŻA I LAKTACJA: brak wystarczających danych o bezpieczeństwie — nie stosować preparatów doustnych z olejkiem; napary w niewielkich ilościach i aromaterapia są zwykle uznawane za dopuszczalne, ale wymagają konsultacji. Ze względu na możliwe działanie sedatywne zachować ostrożność przed prowadzeniem pojazdów przy pierwszym zastosowaniu większych dawek.