Salvia rosmarinus (Rosmarinus officinalis)
Śródziemnomorski, wiecznie zielony półkrzew o igiełkowatych liściach — silne zioło krążeniowe, żółciopędne i przeciwutleniające.
Rozmaryn to jedno z najsilniej pachnących ziół kuchennych i jednocześnie pełnoprawny surowiec leczniczy: liść zawiera olejek eteryczny bogaty w cyneol i kamforę oraz diterpeny fenolowe (kwas karnozowy, karnozol), które czynią z niego jeden z najsilniejszych naturalnych przeciwutleniaczy. W fitoterapii wykorzystuje się go głównie przy niskim ciśnieniu i osłabieniu krążenia obwodowego, przy zaburzeniach trawiennych na tle niedoboru żółci oraz zewnętrznie w reumatyzmie i nerwobólach. Nowoczesna taksonomia przeniosła go z rodzaju Rosmarinus do rodzaju Salvia — stąd podwójna nazwa łacińska. W Polsce nie zimuje w gruncie poza najcieplejszymi zakątkami; uprawia się go w donicach i zimuje w chłodnym, jasnym pomieszczeniu.
Wiecznie zielony, silnie aromatyczny półkrzew z rodziny jasnotowatych, w uprawie donicowej wysokości 40–100 cm, w klimacie śródziemnomorskim do 150–200 cm, o pokroju wzniesionym lub (w odmianach płożących) rozścielającym się. Pędy zdrewniałe u nasady, młode czterokanciaste, gęsto biało kutnerowate. Liście naprzeciwległe, siedzące, skórzaste, wąskolinijne, igiełkowate (długości 2–4 cm, szerokości 2–4 mm), całobrzegie, o brzegach silnie podwiniętych do spodu; wierzch ciemnozielony i błyszczący, spód gęsto biało- lub szarofilcowaty, z wyraźnym nerwem głównym — kontrast obu stron liścia jest cechą diagnostyczną. Kwiaty w skąpych, kilkukwiatowych nibyokółkach w kątach liści w górnej części pędu; korona dwuwargowa, jasnoniebieska, liliowa lub błękitnofioletowa (rzadziej biała lub różowa), z dwiema wystającymi, łukowato wygiętymi pręcikami — kwiat typowy dla wargowych. Owoc to rozłupnia rozpadająca się na cztery gładkie, brunatne rozłupki. System korzeniowy silny, głęboki, drewniejący. Rozcieranie liścia uwalnia intensywny, żywiczno-kamforowy, sosnowo-korzenny zapach — najpewniejsza cecha rozpoznawcza. Od podobnych igiełkowatych półkrzewów (np. lawenda wąskolistna) odróżnia go filcowaty, biały spód liścia, kwiaty w kątach liści zamiast szczytowego kłosa oraz kamforowy, a nie kwiatowo-lawendowy zapach.
Gatunek śródziemnomorski — naturalnie rośnie na suchych, kamienistych, wapiennych zboczach, w makii i garigu południowej Europy i północnej Afryki, często w pasie nadmorskim (stąd nazwa „rosa maris” — rosa morska). W Polsce nie występuje dziko; roślina uprawiana w ogrodach, na balkonach i w donicach jako zioło przyprawowe i lecznicze, w gruncie zimuje tylko wyjątkowo i tylko w najcieplejszych, osłoniętych stanowiskach (Dolny Śląsk, Nizina Śląska, ciepłe mikroklimaty miejskie) i to nie każdej zimy. Surowiec handlowy sprowadzany głównie z Hiszpanii, Maroka, Tunezji, Francji, Włoch i Turcji.
Stanowisko bezwzględnie pełne słońce, ciepłe i osłonięte od wiatru. Gleba lekka, piaszczysto-gliniasta lub kamienista, bardzo dobrze przepuszczalna, uboga do umiarkowanie żyznej — na glebie żyznej i wilgotnej roślina rośnie bujnie, ale zawiera mniej olejku. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–7,5, znosi wapno). Wilgotność: sucho; nie znosi zastoiny wody, korzenie łatwo gniją. Mrozoodporność słaba — uszkodzenia pojawiają się już przy około −10 °C, przy silniejszym mrozie roślina wypada; w polskich warunkach uprawiać w donicy i zimować w jasnym, chłodnym pomieszczeniu w temperaturze ok. 5–10 °C, oszczędnie podlewając. W gruncie tylko z okrywą i na skrajnie przepuszczalnym podłożu, na własne ryzyko. Nie zbierać z krzewów rosnących przy ruchliwych drogach i na terenach opryskiwanych; nie używać do celów leczniczych roślin ozdobnych z marketu, traktowanych regulatorami wzrostu i intensywnie nawożonych — zaraz po zakupie odczekać co najmniej sezon.
liść (Rosmarini folium) — surowiec farmakopealny; olejek eteryczny (Rosmarini aetheroleum); rzadziej ziele (wierzchołki pędów).
Liść i wierzchołki pędów — można zbierać przez cały rok z roślin zimowanych, ale najwartościowszy surowiec daje zbiór tuż przed kwitnieniem i w początkach kwitnienia (w naszych warunkach kwiecień–czerwiec, w donicach także wczesną wiosną). Zbierać w słoneczny, suchy dzień, przed południem, gdy obeschnie rosa, a olejek jest jeszcze skoncentrowany w liściach. Ścinać sekatorem młode, jeszcze niezdrewniałe wierzchołki pędów długości 10–15 cm, nie wcinając się w stare drewno — z niego roślina słabo odbija. Jesienią (wrzesień–październik) przeprowadzić już tylko lekkie ścinanie, aby nie pobudzać przyrostów przed zimowaniem. Kwiaty — w pełni kwitnienia, jako dodatek aromatyczny do mieszanek i miodów; są jadalne. Na olejek eteryczny destyluje się ulistnione pędy zaraz po zbiorze.
Olejek eteryczny (w liściu w ilości rzędu 1–2,5%, zależnie od chemotypu i pochodzenia): 1,8-cyneol (eukaliptol), kamfora, α-pinen, kamfen, borneol, octan bornylu, limonen, werbenon; w handlu wyróżnia się chemotypy cyneolowy, kamforowo-borneolowy i werbenonowy. Diterpeny fenolowe: kwas karnozowy i karnozol — silne przeciwutleniacze, odpowiedzialne za konserwujące właściwości ekstraktów rozmarynowych; ponadto rozmanol, epirozmanol. Kwasy fenolowe: kwas rozmarynowy (główny), chlorogenowy, kawowy. Flawonoidy (pochodne apigeniny, luteoliny, diosmetyny, m.in. diosmina, hesperydyna), triterpeny (kwas ursolowy i oleanolowy), garbniki, gorycze, żywice.
Napar z liści: 1 łyżeczka (ok. 2 g) rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem (przykrycie jest obowiązkowe — olejek ulatnia się z parą), pić 1–2 razy dziennie, najlepiej po posiłku (trawiennie) lub rano przy niskim ciśnieniu. Nie pić wieczorem — działa pobudzająco. Nalewka: 1 część liści na 5 części alkoholu 40–60%, macerować 2–3 tygodnie; zażywać kilkadziesiąt kropli w wodzie 1–2 razy dziennie, przy niestrawności i osłabieniu. Wino rozmarynowe (tradycyjne, na hipotonię): garść liści na litr wytrawnego wina, macerować 7–10 dni, przecedzić; kieliszek dziennie. Kąpiel rozmarynowa (pobudzająca — brać rano, nigdy przed snem): 50 g liści zalać litrem wrzątku, naciągać 20 minut, przecedzić i wlać do wanny; kąpiel 10–15 minut. Olejek eteryczny — WYŁĄCZNIE zewnętrznie i zawsze rozcieńczony: kilka kropli na łyżkę oleju bazowego do wcierania w bolące mięśnie i stawy; do inhalacji kilka kropli na miskę gorącej wody. Olejku rozmarynowego nie przyjmuje się doustnie. Przyprawowo: liść dobrze znosi długie pieczenie i tłuszcz, stosowany do mięs, ziemniaków, oliwy i octu.
Suszenie: całe gałązki suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 35 °C — surowiec olejkowy nie znosi ciepła; nad 40 °C ulatnia się większość olejku i zostaje siano. Suszyć powiesiwszy pęczki lub luźno rozłożone na sitach; wysuszone liście obrywać z pędów przez przeciągnięcie gałązki między palcami od szczytu ku nasadzie. Przechowywać w słoiku szczelnym, ciemnym, w chłodzie, do 12 miesięcy — najlepiej w całości, rozdrabniać dopiero przed użyciem (rozdrobniony traci aromat w tygodnie). Dobry surowiec: liście całe, szarozielone od spodu, ciemne od góry, twarde i łamliwe, po roztarciu w palcach dające natychmiastowy, mocny, kamforowo-żywiczny zapach; brak zapachu = brak wartości. Mieszanki: z szałwią i tymiankiem (napar wzmacniający, gardło), z melisą i miętą (dyspepsja), z pokrzywą i skrzypem (płukanka do włosów), z lawendą do kąpieli. Typowe błędy: parzenie bez przykrycia (traci się olejek), przedawkowanie „bo to przyprawa”, picie wieczorem (bezsenność), używanie zdrewniałych, starych pędów — one prawie nie mają olejku. Chemotyp ma znaczenie: surowiec kamforowy jest bardziej rozgrzewający i pobudzający, cyneolowy — bardziej wykrztuśny i przeciwbakteryjny. Nie mylić z lawendą wąskolistną ani z sośnicą — decyduje biały, filcowaty spód liścia i kamforowy zapach.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.