Salvia officinalis
Śródziemnomorska krzewinka o aksamitnych, siwozielonych liściach — klasyczny surowiec ściągający i przeciwpotny, podstawa płukanek na gardło.
Szałwia lekarska to półkrzew z rodziny jasnotowatych, w Polsce wyłącznie uprawiany — u nas nie dziczeje trwale. Jej liść jest jednym z najstarszych i najlepiej udokumentowanych surowców ściągających: garbniki katechinowe i olejek eteryczny dają połączenie działania przeciwzapalnego, przeciwbakteryjnego i wysuszającego błony śluzowe. Druga, równie ważna właściwość to hamowanie nadmiernej potliwości — działanie widoczne dopiero po kilku dniach regularnego picia. Ograniczeniem szałwii jest tujon, neurotoksyczny keton olejku, przez który surowca nie stosuje się długotrwale ani w dużych dawkach.
Półkrzew o zdrewniałej nasadzie, wysokości 30–70 cm, tworzący gęstą, rozłożystą kępę. Łodygi czterokanciaste (przekrój kwadratowy — cecha jasnotowatych), u dołu zdrewniałe i brunatne, w górnej części zielne i biało kutnerowate. Liście naprzeciwległe, ogonkowe, podługowatolancetowate lub eliptyczne, długości 3–10 cm, o brzegu drobno karbowanym (nie ząbkowanym ostro), grubej blaszce z silnie wypukłą, siateczkowatą nerwacją od spodu; obie strony gęsto owłosione, przez co liść jest aksamitny w dotyku i siwozielony (szarozielony) — nigdy żywozielony. Kwiatostan to szczytowe grono pozornych okółków, każdy okółek złożony z kilku kwiatów. Kwiaty dwuwargowe (grzbieciste), fioletowoniebieskie, rzadziej różowawe lub białe, długości 2–3 cm, z górną wargą hełmiasto wygiętą i dolną trójłatkową; kielich dzwonkowaty, lepki od gruczołów. Owocem jest rozłupnia rozpadająca się na cztery kulistawe, brunatne rozłupki. System korzeniowy palowy, silnie zdrewniały. Cała roślina wydziela intensywny, kamforowo-korzenny zapach po roztarciu.
Gatunek pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego (wybrzeża Adriatyku, Bałkany, Włochy), gdzie rośnie dziko na suchych, wapiennych zboczach i skalistych murawach. W Polsce nie występuje w stanie dzikim — uprawiana w ogrodach przydomowych, na działkach i plantacjach zielarskich (największe areały na Lubelszczyźnie i w rejonie Kalisza). Może przetrwać kilka lat w tym samym miejscu, ale przy sprzyjających warunkach czasem samosiewem rozprzestrzenia się w pobliżu upraw — nie zadomawia się jednak na stałe.
Stanowisko bezwzględnie słoneczne, ciepłe, osłonięte od wiatrów północnych. Gleba przepuszczalna, lekka do średniej, kamienista lub piaszczysto-gliniasta, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,5). Nie znosi gleb ciężkich, zlewnych i podmokłych — na stanowisku mokrym zimą korzeń gnije i roślina wypada. Sucholubna, dobrze toleruje suszę; nadmiar azotu obniża zawartość olejku i rozhartowuje pędy. Mrozoodporność w polskich warunkach umiarkowana: w łagodne zimy przezimuje bez problemu, ale bezśnieżne mrozy poniżej −20 °C potrafią wymrozić roślinę do korzenia lub całkowicie. Na wschodzie i północy kraju zaleca się kopczykowanie i okrycie stroiszem, a plantacje traktuje się często jako 2–4-letnie. Pędy przycinać wiosną, nie jesienią — jesienne cięcie osłabia zimowanie. Nie zbierać surowca z roślin ozdobnych opryskiwanych ani z upraw przy ruchliwych drogach.
liść (Salviae folium), rzadziej ziele (Salviae herba); olejek szałwiowy (Salviae aetheroleum)
Liść — najlepszy surowiec zbiera się w pierwszym roku pod koniec lata (sierpień–wrzesień), a w latach kolejnych dwukrotnie: pierwszy pokos tuż przed kwitnieniem lub w początkach kwitnienia (koniec maja–czerwiec), gdy zawartość olejku jest najwyższa, drugi we wrześniu. Ścinać w słoneczny, suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych — liście wilgotne czernieją przy suszeniu. Zbiera się same liście (obrywane z pędu) lub całe ulistnione wierzchołki, które po wysuszeniu przeciera się przez sito, odrzucając zdrewniałe łodyżki. Ostatni pokos nie później niż na przełomie września i października — późne cięcie nie pozwala roślinie zdrewnieć przed zimą. Kwitnienie w Polsce przypada zwykle na czerwiec–lipiec.
Olejek eteryczny (zwykle 1–2,5% w suchym liściu, farmakopealne minimum ok. 1%), którego głównymi składnikami są ketony tujonowe: α-tujon i β-tujon (mogą stanowić znaczną, kilkudziesięcioprocentową część olejku, w zależności od chemotypu i pochodzenia), a ponadto kamfora, 1,8-cyneol, borneol, octan bornylu, kariofilen. Garbniki katechinowe (kilka procent) odpowiadające za działanie ściągające. Kwasy fenolowe, przede wszystkim kwas rozmarynowy, oraz kwas kawowy i chlorogenowy. Diterpeny goryczowe: karnozol, kwas karnozowy, rozmanol — odpowiedzialne za silne działanie przeciwutleniające. Triterpeny (kwas ursolowy, oleanolowy), flawonoidy (apigenina, luteolina i ich glikozydy), fitosterole, sole mineralne. Uwaga: szałwia muszkatołowa (Salvia sclarea) i szałwia hiszpańska (S. lavandulifolia) mają odmienny skład olejku — nie są zamiennikami surowca farmakopealnego.
Napar do picia: 1 łyżeczka (ok. 1,5–2 g) rozdrobnionego liścia na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10 minut, przecedzić. Pić 1–2 razy dziennie po pół–całej szklance. Przy potach nocnych napar wypija się chłodny, wieczorem. Kuracji nie prowadzić dłużej niż 2–3 tygodnie bez przerwy (patrz przeciwwskazania). Płukanka na gardło i jamę ustną: 2 łyżki liścia na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, przecedzić, płukać ciepłym naparem 3–5 razy dziennie; przy silnym stanie zapalnym można zaparzać mocniej (1 łyżka na 100 ml). Płukanka wykonana z odwaru (gotowanie 3 minuty) jest bogatsza w garbniki, ale uboższa w olejek — do celów ściągających lepszy jest odwar, do przeciwbakteryjnych napar pod przykryciem. Nalewka: 1 część suchego liścia na 5 części alkoholu 60–70%, macerować 2 tygodnie, odcedzić; do płukanek 1 łyżeczka na pół szklanki ciepłej wody, wewnętrznie 10–20 kropli 2 razy dziennie krótkotrwale. Kąpiel stóp przy nadpotliwości: garść liści zaparzyć w litrze wrzątku, po 20 minutach wlać do miski z ciepłą wodą, moczyć stopy 15 minut. Olejku szałwiowego nie stosować wewnętrznie — wyłącznie zewnętrznie i mocno rozcieńczony (do 1% w oleju bazowym).
Suszyć w cieniu i przewiewie, rozłożone cienką warstwą, w temperaturze nieprzekraczającej 35 °C — powyżej tej granicy olejek ulatnia się, a liść traci aromat i zieleń. Suszenie na słońcu jest błędem: liść żółknie i staje się bezwartościowy. Dobry surowiec ma barwę siwozieloną (nie brunatną i nie żółtą), jest kruchy, przy roztarciu w palcach wydziela wyraźny, korzenno-kamforowy zapach i ma cierpki, gorzkawy smak. Brak zapachu = surowiec stary lub przesuszony. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, nie w papierowych torebkach — olejek ucieka. Trwałość ok. 12 miesięcy, potem szałwia zostaje głównie garbnikiem (do płukanek nadal użyteczna, do celów aromatycznych nie). Liście rwać z pędu, nie ścinać zdrewniałych łodyg — drewno psuje proporcje surowca i zaniża zawartość olejku. W mieszankach: z rumiankiem i nagietkiem (płukanki na dziąsła i afty), z tymiankiem i podbiałem lub babką (gardło i drogi oddechowe), z chmielem i melisą (uderzenia gorąca w menopauzie), z miętą i majerankiem (trawienie). Typowy błąd: gotowanie szałwii pod odkryciem, gdy chodzi o działanie przeciwbakteryjne — cały olejek odparowuje. Drugi typowy błąd: picie szałwii „profilaktycznie” miesiącami — to surowiec do stosowania w kursach.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.