Equisetum arvense
Prastara roślina zarodnikowa o pędach zbudowanych z okółków gałązek, najbogatsze krajowe źródło przyswajalnej krzemionki.
Skrzyp polny to relikt flory paleozoicznej — roślina zarodnikowa bez kwiatów i nasion, spokrewniona z drzewiastymi skrzypami karbońskich lasów. W ziołolecznictwie ma jedno zadanie, którego nie wykona żadne inne krajowe zioło: dostarcza rozpuszczalnych związków krzemu, budulca tkanki łącznej, kości, paznokci, włosów i ścian naczyń krwionośnych. Jednocześnie działa moczopędnie, nie drażniąc miąższu nerek. Wytwarza dwa zupełnie różne rodzaje pędów w dwóch porach roku, przez co bywa mylnie brany za dwa gatunki. Uwaga: rodzaj Equisetum obejmuje też gatunki trujące, więc zbiór wymaga pewności co do oznaczenia.
Bylina zarodnikowa wytwarzająca DWA sezonowo odmienne typy pędów, wyrastające z tego samego, głęboko sięgającego, czarniawego kłącza z bulwkami skrobiowymi. PĘD WIOSENNY (zarodnionośny, marzec–maj): niezielony, bladobrunatny lub żółtawy, soczysty, nierozgałęziony, wysokości 10–25 cm, o wyraźnych węzłach i lejkowatych pochwach liściowych zaopatrzonych w 8–12 ciemnobrunatnych, lancetowatych ząbków. Zakończony pojedynczym, tępo zakończonym, jajowato-walcowatym kłosem zarodnionośnym długości 2–4 cm, zbudowanym z tarczowatych sporofilów. Po wysypaniu zarodników pęd wiotczeje i zamiera — NIE JEST surowcem zielarskim. PĘD LETNI (płonny, asymilacyjny, maj–wrzesień): zielony, sztywny, szorstki w dotyku (inkrustacja krzemionką), bruzdowany, o 6–19 podłużnych żeberkach, wysokości 20–50(60) cm, w środku z jamą powietrzną zajmującą mniej więcej jedną trzecią średnicy łodygi. Z każdego węzła wyrasta OKÓŁEK licznych, cienkich, czterokanciastych, PEŁNYCH (niedrążonych) gałązek bocznych, skierowanych skośnie ku górze i nadających roślinie sylwetkę choinki lub końskiego ogona. Cecha diagnostyczna kluczowa: pierwszy człon (dolne międzywęźle) bocznej gałązki jest DŁUŻSZY od pochwy liściowej łodygi głównej, przy której gałązka wyrasta. Brak liści w potocznym sensie — funkcję asymilacyjną pełnią gałązki i łodyga. Brak kwiatów, owoców i nasion — roślina rozmnaża się zarodnikami i kłączem. Organ podziemny: długie, rozgałęzione, pełzające kłącze o czarnobrunatnej, matowo owłosionej powierzchni, sięgające nawet 1,5 m w głąb gleby, z kulistymi bulwkami.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po piętro subalpejskie. Rośnie na polach uprawnych (uciążliwy chwast okopowych i zbóż), miedzach, ugorach, nasypach kolejowych, przydrożach, brzegach rowów, na wilgotnych piaskach i żwirowiskach nadrzecznych, w młodnikach i na terenach ruderalnych. Wskaźnik gleb wilgotnych, zakwaszonych i zlewnych, często z podeschłą warstwą powierzchniową i wodą w podłożu.
Stanowisko słoneczne do lekko ocienionego. Gleba piaszczysta lub piaszczysto-gliniasta, przepuszczalna w warstwie wierzchniej, ale wilgotna w głębi, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH ok. 4,5–6,5). Znosi gleby ubogie i zlewne, źle rośnie na wapiennych i suchych. Nie zbierać ze skrajów pól uprawnych i ugorów przeznaczonych pod uprawę — skrzyp jest chwastem tępionym herbicydami. Nie zbierać z terenów podmokłych, torfowisk niskich, brzegów starorzeczy, rowów melioracyjnych i wilgotnych łąk, gdzie rośnie trujący skrzyp błotny (Equisetum palustre). Nie zbierać z okolic zakładów przemysłowych, hałd i wysypisk — skrzyp silnie kumuluje metale ciężkie, w tym kadm i ołów.
ziele — letnie pędy płonne (Equiseti herba)
Ziele (letnie pędy płonne) — od czerwca do września, najlepiej w lipcu i sierpniu, gdy pędy są w pełni wyrośnięte, ale jeszcze intensywnie zielone i nie zaczęły żółknąć od dołu. Ścinać nożem lub sekatorem, ok. 5–10 cm nad ziemią, w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy. Nie wyrywać z kłączem. Zbierać wyłącznie pędy zdrowe, bez rdzawych plam i nalotu grzybowego. Pęd wiosenny (zarodnionośny, marzec–maj) NIE jest surowcem leczniczym i nie należy go zbierać — służy jedynie do oznaczenia gatunku na stanowisku, co warto zrobić wiosną i zapamiętać miejsce na letni zbiór.
Krzemionka i rozpuszczalne związki krzemu (kwas ortokrzemowy, krzemiany) — zwykle podaje się 5–8% suchej masy ziela, z czego tylko część (rząd kilku–kilkunastu procent zawartości ogólnej) jest rozpuszczalna w wodzie i to ona decyduje o wartości leczniczej. Flawonoidy: glikozydy kwercetyny (izokwercytryna, rutyna) i kemferolu, apigenina — odpowiadają za działanie moczopędne. Saponina ekwizetonina. Kwasy fenolowe i ich estry (kwas kawowy, dikawoilowe pochodne kwasu winowego). Kwasy organiczne (jabłkowy, akonitowy, szczawiowy). Sole mineralne: potas, wapń, magnez, mangan. Śladowe ilości alkaloidów (m.in. nikotyna, palustryna) — w skrzypie polnym ilości nieistotne toksykologicznie, w przeciwieństwie do skrzypu błotnego. Enzym tiaminaza, rozkładający witaminę B1 — ma znaczenie przy przewlekłym stosowaniu dużych ilości i w żywieniu zwierząt.
SKRZYP WYMAGA ODWARU, NIE NAPARU. Rozpuszczalne związki krzemu przechodzą do wody dopiero po długim gotowaniu — krótkie zalanie wrzątkiem (napar) daje płyn niemal pozbawiony krzemu i mija się z celem stosowania tego zioła. Odwar podstawowy: 1–2 łyżki (2–4 g) rozdrobnionego suszu na szklankę zimnej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować pod przykryciem na wolnym ogniu 20–30 minut, następnie odstawić na 10–15 minut i przecedzić przez gęste sitko. Ubytek wody uzupełnić do pierwotnej objętości. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, między posiłkami. Kuracja remineralizująca: 4–6 tygodni, potem przerwa. Wersja mocniejsza (na krzem): susz zalać zimną wodą i moczyć 2–3 godziny, dopiero potem gotować 30 minut — maceracja na zimno przed gotowaniem zwiększa wydajność ekstrakcji. Kuracja moczopędna wymaga wypijania odpowiedniej ilości płynów w ciągu dnia (min. 2 litry) — bez tego przepłukiwanie dróg moczowych nie działa. Do użytku zewnętrznego mocny odwar: 4–5 łyżek suszu na litr wody, gotować 30 minut — jako płukanka do włosów (nie spłukiwać), okłady na trudno gojące się rany, dodatek do kąpieli (odwar z 100 g suszu na kąpiel), nasiadówki przy hemoroidach. Sok ze świeżych, letnich pędów: 1 łyżka 2 razy dziennie w kuracji wiosennej.
ODRÓŻNIENIE OD SKRZYPU BŁOTNEGO (Equisetum palustre) — pomyłka jest niebezpieczna, bo skrzyp błotny zawiera znaczne ilości alkaloidu palustryny i jest trujący dla ludzi i zwierząt. Klucz praktyczny: (1) najpewniejsza cecha — u skrzypu polnego PIERWSZY CZŁON bocznej gałązki jest DŁUŻSZY niż pochwa liściowa łodygi głównej, u skrzypu błotnego jest KRÓTSZY lub równy tej pochwie; (2) gałązki boczne skrzypu polnego są PEŁNE (przekrojone nożem nie mają światła), gałązki skrzypu błotnego są DRĄŻONE, puste w środku; (3) łodyga skrzypu polnego ma dużą jamę środkową (ok. 1/3 średnicy), skrzypu błotnego — małą, a ściana jest gruba; (4) skrzyp błotny ma mniej żeberek (zwykle 4–8), grubszych i ostrzejszych, oraz szersze, jasno obrzeżone ząbki pochew; (5) skrzyp błotny może wytwarzać kłos zarodnionośny na ZIELONYM pędzie letnim — u skrzypu polnego kłos siedzi wyłącznie na bezzieleniowym pędzie wiosennym, więc zielony pęd z kłosem to sygnał alarmowy; (6) siedlisko — skrzyp błotny rośnie na terenach podmokłych, torfowiskach, wilgotnych łąkach i w rowach, skrzyp polny na polach, miedzach i suchszych nasypach. Zbierając na wilgotnym stanowisku, trzeba sprawdzić każdą garść. SUSZENIE: w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone w cienkiej warstwie; surowiec schnie długo, bo pędy są soczyste. Prawidłowo wysuszone ziele jest szarozielone, sztywne, kruche, bez zapachu lub o zapachu siana; zbrunatniałe lub czarne oznacza suszenie w zbyt grubej warstwie i zaparzenie surowca. Przechowywać do 12 miesięcy, w szczelnych naczyniach, w suchym i ciemnym miejscu — surowiec jest higroskopijny. W mieszankach skrzyp łączy się z pokrzywą i mniszkiem (kuracje oczyszczające i remineralizujące), z brzozą i nawłocią (mieszanki moczopędne i przy kamicy), z rdestem ptasim (krzemionka podwójnie — rdest to drugi surowiec krzemowy), z liściem borówki brusznicy i mącznicą (drogi moczowe). Typowe błędy: parzenie zamiast gotowania (podstawowy i najczęstszy), zbiór wiosennych pędów zarodnionośnych, zbiór z pól uprawnych po oprysku, zbyt długie kuracje bez przerw (tiaminaza rozkłada witaminę B1).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.