Calendula officinalis
Ogrodowa roślina jednoroczna o pomarańczowych koszyczkach — najważniejszy surowiec przyspieszający gojenie ran i regenerację nabłonków.
Nagietek lekarski to jednoroczna roślina z rodziny astrowatych, w Polsce uprawiana w ogrodach i na plantacjach, nierzadko dziczejąca z upraw. Surowcem jest kwiat — a ściślej kwiaty języczkowate wyskubane z koszyczka lub cały koszyczek. Jego siłą są triterpeny (faradiol i jego estry), którym nagietek zawdzięcza wyraźne działanie przeciwzapalne i przyspieszające ziarninowanie, oraz flawonoidy i karotenoidy. To pierwszy wybór przy trudno gojących się ranach, oparzeniach, odleżynach, stanach zapalnych skóry i błon śluzowych. Wewnętrznie działa żółciopędnie i rozkurczowo, choć to zastosowanie ustępuje dziś zewnętrznemu. Kluczowa dla jakości surowca jest zawartość samych języczków — koszyczki z dużym udziałem zielonych okryw są warte znacznie mniej.
Roślina jednoroczna o wysokości 30–60 cm, o wyraźnym, żywicznym, gorzkawym zapachu i lepkim owłosieniu. Łodyga wzniesiona lub podnosząca się, kanciasta, gruba, soczysta, rozgałęziona, gęsto pokryta krótkimi, gruczołowatymi włoskami — w dotyku klejąca. Liście skrętoległe, jasnozielone, miękkie, mięsiste, gruczołowato owłosione, całobrzegie lub bardzo drobno i odlegle ząbkowane; dolne łopatkowate, zwężone w oskrzydlony ogonek, górne podługowate do lancetowatych, siedzące i obejmujące łodygę nasadą. Kwiatostan to pojedynczy koszyczek na szczycie pędu, o średnicy 4–7 cm, otoczony 1–2 rzędami wąskolancetowatych, gruczołowato owłosionych listków okrywy. Koszyczek zawiera dwa typy kwiatów (cecha diagnostyczna!): brzeżne kwiaty języczkowate, żeńskie i płodne, ustawione w 1–3 rzędach (u odmian pełnych znacznie liczniejsze), o języczkach długości 15–25 mm, barwy od jasnożółtej przez pomarańczową po ciemnopomarańczową, oraz środkowe kwiaty rurkowate, obupłciowe, lecz płonne, zwykle ciemniejsze — pomarańczowe do brunatnych. Do celów leczniczych preferuje się odmiany o kwiatach pomarańczowych i pełnych (najwięcej języczków). Owoc to bardzo charakterystyczna niełupka: silnie zakrzywiona, sierpowata lub podkowiasta, kolczasto-brodawkowana na grzbiecie, bez puchu kielichowego — w jednym koszyczku występują niełupki różnego kształtu i wielkości (heterokarpia). Korzeń palowy, cienki, rozgałęziony. Koszyczki zamykają się na noc i przed deszczem — stąd ludowa nazwa „miesiącznik” i dawne wykorzystanie jako barometru.
Gatunek pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego i Azji Mniejszej; forma dzika (prawdopodobnie Calendula arvensis lub pokrewne) rosła na suchych, ciepłych siedliskach ruderalnych. W Polsce nie występuje w stanie naturalnym — uprawiany od stuleci w ogrodach przydomowych, na rabatach, na plantacjach zielarskich (m.in. Lubelszczyzna, Wielkopolska, Kujawy), a także jako roślina towarzysząca w uprawach warzywnych (odstrasza nicienie). Często przejściowo dziczeje: samosiewem pojawia się na przychaciach, ugorach, wysypiskach ogrodowych, przy płotach i na przydrożach, ale nie tworzy trwałych populacji — jako roślina jednoroczna wymarza i utrzymuje się tylko dzięki obfitemu samosiewowi.
Stanowisko słoneczne, otwarte — w cieniu koszyczki są mniejsze, blade i ubogie w związki czynne. Gleba przeciętna, przepuszczalna, próchniczna, umiarkowanie żyzna i umiarkowanie wilgotna, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Nagietek jest mało wymagający i rośnie nawet na glebach ubogich, ale na zbyt żyznych i przenawożonych azotem wybija w liście kosztem kwitnienia. Nie znosi stanowisk podmokłych i zlewnych. Jest rośliną jednoroczną — nie ma potrzeby zabezpieczania na zimę, roślina zamiera po pierwszych silniejszych przymrozkach (znosi jednak lekkie przymrozki do ok. −5 °C i kwitnie często do listopada). Nasiona wysiane jesienią lub wysiane samosiewem kiełkują wiosną — nagietek świetnie się odnawia. Wysiew: kwiecień–maj wprost do gruntu; kwitnie od czerwca do października, tym obficiej, im częściej się go ogławia. Nie zbierać z rabat opryskiwanych, z pasów przydrożnych i z terenów przemysłowych. Uwaga na mączniaka prawdziwego w wilgotne lata — porażonych roślin nie zbierać.
kwiat, tj. kwiaty języczkowate (Calendulae flos sine calyce) lub cały koszyczek (Calendulae flos cum calyce); ziele (Calendulae herba) — rzadziej
Kwiat (koszyczki) — zbiera się sukcesywnie przez cały okres kwitnienia, od czerwca do października, co 2–4 dni. Zbierać w pełni rozwinięte, świeżo otwarte koszyczki, w słoneczny, suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych (10–12) — koszyczki są wtedy w pełni rozwarte i zawierają najwięcej związków czynnych. Koszyczków przekwitających, z zawiązanymi już niełupkami i z odbarwionymi języczkami, nie zbierać — dają surowiec niskiej jakości i rozpadają się przy suszeniu. Koszyczki odrywać u nasady, tuż pod okrywą, bez fragmentu szypuły, lub ściąć z krótką szypułką i obciąć przed suszeniem. Regularne zbieranie pobudza roślinę do dalszego kwitnienia — pozostawione koszyczki zawiązują nasiona i kwitnienie ustaje. Jeśli surowcem mają być same języczki (surowiec cenniejszy), wyskubuje się je z koszyczka od razu po zbiorze, na świeżo — z suchego koszyczka jest to znacznie trudniejsze. Ziele — w pełni kwitnienia, ścinane w górnej, ulistnionej części pędu.
Triterpeny — najważniejsza grupa, nośnik działania przeciwzapalnego i gojącego: alkohole triterpenowe (faradiol i jego estry — monoester mirystynowy i palmitynowy, uznawane za główne czynniki przeciwzapalne), arnidiol, kalendulozydy, ψ-taraksasterol, taraksasterol; saponiny triterpenowe typu oleananu (kalenduloz(y)dy A–F, pochodne kwasu oleanolowego, kilka procent). Karotenoidy (w kwiatach języczkowatych, zwłaszcza pomarańczowych — do kilku procent): karoteny, likopen, luteina, zeaksantyna, flawoksantyna, wiolaksantyna, rubiksantyna — odmiany pomarańczowe zawierają ich wielokrotnie więcej niż żółte, co jest jednym z powodów, dla których zbiera się właśnie je. Flawonoidy (glikozydy kwercetyny i izoramnetyny — rutyna, narcyzyna, izokwercytryna; zwykle poniżej 1%). Olejek eteryczny w niewielkiej ilości (zwykle poniżej 0,5%), o składzie seskwiterpenowym (kadinol, kariofilen). Poza tym: kwasy fenolowe, kumaryny (skopoletyna, umbeliferon), śluzy (kilka procent), poliacetyleny, garbniki, gorycze, żywice, sterole, kwasy organiczne. W praktyce: składniki lipofilne (triterpeny, karotenoidy) najlepiej wyciąga alkohol i olej, składniki hydrofilne (śluzy, flawonoidy) — woda; stąd wybór postaci leku zależy od celu.
Napar do picia i do przemywań: 1–2 łyżeczki (2–4 g) suszonych kwiatów na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, przecedzić. Wewnętrznie 2–3 razy dziennie po pół–całej szklance między posiłkami (żółciopędnie i osłonowo). Zewnętrznie: przemywanie, okłady i płukanki gardła 3–4 razy dziennie. Do okładów na rany i do przemywania oczu napar musi być świeży, przestudzony i przecedzony przez gęste sitko lub gazę. Nalewka (Tinctura Calendulae): 1 część suchych kwiatów na 5 części alkoholu 70% (do wyciągnięcia triterpenów potrzebny jest mocny alkohol), macerować 2 tygodnie w ciemnym miejscu, wstrząsając, odcedzić. Do użytku zewnętrznego rozcieńczać: 1 łyżeczka nalewki na pół szklanki przegotowanej wody — tak przygotowanym roztworem przemywać rany, robić okłady i płukanki. Nalewki nierozcieńczonej NIE wylewać na otwartą ranę (alkohol niszczy ziarninę i piecze). Wewnętrznie 20–30 kropli 2–3 razy dziennie w wodzie. Olej nagietkowy (macerat): świeże, lekko przewiędnięte kwiaty (lub suche) zalać olejem (oliwa, olej słonecznikowy) w proporcji 1:5, macerować 3–4 tygodnie w cieple i na świetle rozproszonym, wstrząsając codziennie; odcedzić przez gazę. Świetny na suchą, popękaną skórę, blizny, odparzenia; baza do maści. Maść nagietkowa: olej nagietkowy zmieszać z woskiem pszczelim w proporcji ok. 5:1, podgrzać do rozpuszczenia wosku, wlać do słoiczków. Nasiadówka/irygacja: 2 łyżki kwiatów na litr wrzątku, parzyć 20 minut, przecedzić, ostudzić do temperatury ciała. Kąpiel dla niemowląt przy odparzeniach: garść kwiatów na litr wrzątku, po 20 minutach wlać do wanienki.
Suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, rozłożone pojedynczą warstwą, w temperaturze 35–45 °C (do 40 °C, jeśli chodzi o zachowanie karotenoidów i olejku). Nagietek jest surowcem mięsistym i wilgotnym — jeśli schnie zbyt wolno lub w zbyt grubej warstwie, koszyczki pleśnieją i brunatnieją. To najczęstszy błąd. Suszenie na słońcu jest natomiast błędem drugiego rodzaju: karotenoidy ulegają fotoutlenieniu, języczki blakną z pomarańczowych na słomkowe, a wraz z barwą znika wartość surowca. Dobry susz zachowuje żywą, pomarańczową barwę języczków, jest kruchy i ma żywiczny, gorzkawy zapach. Surowiec zbrunatniały, wyblakły albo z dużym udziałem zielonych okryw i szypuł — odrzucić lub przecenić. Języczki wyskubywać z koszyczka zaraz po zbiorze — na świeżo idzie to bez porównania łatwiej niż z suszu; surowiec z samych języczków jest kilkakrotnie cenniejszy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, z dala od światła (karotenoidy!). Trwałość do 12 miesięcy, w praktyce barwa zaczyna blaknąć po pół roku. Uwaga przy nalewce: triterpeny wymagają alkoholu co najmniej 60–70% — nalewka na wódce 40% wyciąga głównie flawonoidy i śluzy i jest wyraźnie słabsza przeciwzapalnie. Do olejów maceracyjnych używać kwiatów suchych albo świeżych przewiędniętych przez dobę — świeże, mokre kwiaty wnoszą wodę, przez którą olej fermentuje i jełczeje. W mieszankach: z rumiankiem i krwawnikiem (rany, stany zapalne skóry i śluzówek), z szałwią i rumiankiem (płukanki na dziąsła), z prawoślazem i siemieniem lnianym (osłona żołądka), z dziurawcem (olej na oparzenia i blizny), z mniszkiem i ostropestem (wątroba i drogi żółciowe). Nagietek jest też cennym antagonistą nicieni glebowych — dobrze sadzić go między warzywami.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.